In December 1990, the regime of Ramiz Alia in Albania was breathing heavily, but it was still biting. The borders remained tightly closed to the outside world, and anyone who attempted to cross them was shot. Some student protests in Tirana with union demands were on the verge of being acceptable for the dictatorship.

It was Tuesday the 11th of the month, and there is no religious holiday in the Christian calendar. For the Greeks of Albania, however, that Tuesday is recorded in their martyrology.

Ανήμερα, κάθε χρόνο, στο χωριό Αλύκο, κοντά στους Αγίους Σαράντα, οι κάτοικοι του κάμπου του Βούρκου με τα μειονοτικά χωριά αποτίουν φόρα τιμής στα τέσσερα παιδιά τους που δολοφονήθηκαν στα σύνορα, ένα βήμα προτού δρασκελίσουν τα συρματοπλέγματα και αναπνεύσουν άνεμο ελευθερίας. Μνημονεύουν, μαζί, υπέρ αναπαύσεως ψυχών των χιλιάδων ομογενών άλλα και Αλβανών που επί Χότζα εξοντώθηκαν από τους μηχανισμούς του καθεστώτος ενώ επιχειρούσαν να διαφύγουν στην Ελλάδα και τα πτώματάς τους σέρνονταν δεμένα σε τρακτέρ στα χωριά προς παραδειγματισμό…

It rained all day. In the mist, a Chinese-made truck, one of the few vehicles then in circulation, approached the barbed wire of the "Tzasta" camp in the hills of Saranda. From the outpost of a remote lookout, a soldier with a Kalashnikov under the hood jumped out, sat in the passenger seat, and the truck roared away into the night.

The risky escape attempt of the two friends, and together with some other expatriates who "loaded" them from the minority village of Alyko, had begun. However, the journey towards the dream would be drowned in blood at the border. However, it would become the detonator of the only dynamic uprising in Albania against the regime.

Thousands of expatriates, carrying the coffins of the dead "on their shoulders", marched armed with axes, clubs, iron bars and rakes towards the city of Saranda and clashed on its outskirts with the police, the army and party militia groups, who were sent to intercept them.

Arriving at the border, opposite the village of Mavromati in Thesprotia, the five young men, Vangelis Mitrou from the village of Germa, Thanasis Kotsis, Thomas Masios and Antonis Raftis from Alyko and the soldier originally from Fieri, abandoned the truck a short distance away and continued on foot. As they approached the electrified barbed wire, however, they were noticed by the guards who began shooting at them.

The soldier in the group returned fire, killing an Albanian guard, and the conflict escalated. Two of the Greeks were killed on the spot and the other two were seriously injured, while the armed Albanian soldier was arrested, about whose role much was said afterwards.

The dead and wounded were taken to the nearby village of Tsifliki, where, according to local accounts, amid screams and groans, the two seriously wounded young men were given the final shot. As soon as the news reached the village, hundreds of people set off for the border, some to collect the bodies and others to cross into Greece, taking advantage of the confusion.

In a truck they "commandeered" along the way, they transported the dead children to the village, which was seething with anger against the regime and demanding revenge. With summary procedures, they decided to move, carrying the coffins with the children's bodies, towards Saranda to burn the party and police offices.

Ο δεκαεφτάχρονος τότε Λεωνίδας Παπάς, που βρέθηκε στην κορυφή της πορείας των οργισμένων, κρατώντας ένα καπάκι από τα φέρετρα αφηγείται στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, τριάντα ακριβώς χρόνια μετά. «Ήταν μια πρωτόγνωρη κατάσταση, ένας αυθόρμητος ξεσηκωμός. Άντρες, γυναίκες, γερόντοι, μικρά παιδιά ξεκινήσαμε με μοιρολόγια, κατάρες και συνθήματα για να πάμε να τα βάλουμε φωτιά στους Αγίους Σαράντα. Δεν υπήρχε ούτε οργάνωση ούτε καθοδήγηση, ο κάθε ένας έκανε αυτό που τον εξέφραζε. Φωνάζαμε συνθήματα “κάτω η δικτατορία”, “Ζήτω η ελευθερία”, «Ραμίζ Αλία δολοφόνε» και κάπου κάπου ακουγόταν και κανένα “Ενωση με την Ελλάδα”. Επικρατούσε ένας παροξυσμός, τέτοια συνθήματα δεν είχαν ακουστεί ποτέ. Ξεχείλιζε η οργή και το πάθος, ήμασταν αποφασισμένοι για όλα. Στη διαδρομή ενώνονταν μαζί μας και άλλοι Έλληνες από τα μειονοτικά χωριά, στο τέλος γίναμε πάνω από δυο με τρεις χιλιάδες».

Two kilometers from Saranda, in a ravine in the village of Lykoursi, the regime had deployed forces of the army (without weapons), the police and paramilitary party militia, to prevent the procession from entering the city.

«Με το που φτάσαμε πρόσωπο με πρόσωπο, μας ζήτησαν να κάνουμε πίσω. Μπροστά πήγαιναν τα φέρετρα και πίσω ένας κόσμος που δεν συγκρατιόταν με τίποτα. Κάποια στιγμή έγινε η σύγκρουση. Μια οχλοβοή ακουγόταν από πίσω μας και ο κόσμος μας έσπρωχνε μπροστά. Απωθήσαμε τους στρατιώτες που δεν έφεραν όπλα και συγκρουστήκαμε με τους αστυνομικούς που κάποια στιγμή άρχισαν να πυροβολούν. Στη θέα των τραυματιών, το πλήθος εξαγριώθηκε. Άκουγες από παντού φωνές, βρισιές, εκκλήσεις μανάδων που είχαν χάσει μέσα στον πανζουρλισμό τα παιδιά τους, τα μοιρολόγια παρέπεμπαν σε τελετή αρχαίας τραγωδίας. Κάποια στιγμή προς το απόγευμα επικράτησαν οι πιο ψύχραιμες φωνές και αποφασίστηκε να γυρίσουμε πίσω για να κηδέψουμε τα παιδιά. Εξάλλου τον σκοπό μας τον είχαμε πετύχει. Τέτοιο πράγμα δεν είχαν ματαγίνει στην Αλβανία».

Στην ερώτησή μας για το πώς αντέδρασε το καθεστώς Αλία σ’ αυτό το πρωτοφανές ξέσπασμα των ομογενών, ο Λεωνίδας Παπάς, μηχανικός σήμερα και τέως πρόεδρος της Ομόνοιας, λέει: «Για αρκετές μέρες στο χωριό επικρατούσε μια ατμόσφαιρα υπερδιέγερσης. Ζούσαμε ώρες αυτονομίας, απουσίας του καθεστώτος, πρωτοφανές. Ούτε αστυνομία, ούτε τίποτα. Κανένας ένστολος. Από την αστυνομία μπλόκα σε απόσταση από τις εισόδους της πόλης και δεν επέτρεπαν στους Αλυκιώτες να πάνε στους Αγίους Σαράντα. Ούτε τους Αλυκιώτες που ζούσαν στους Αγίους Σαράντα επέτρεπαν να βγουν. Φοβούνταν ότι θα πάμε ένας ένας και κατόπιν θα ενωθούμε και θα διαδηλώσουμε μέσα στην πόλη.

»Μια μέρα μας έστειλαν μήνυμα με τους χαφιέδες τους ότι ο συνοριοφύλακας που σκοτώθηκε στα σύνορα ήταν από τον βορρά και επειδή οι βόρειοι έχουν το νόμο της εκδίκησης, προσπαθούσαν να διαδώσουν ότι κατεβαίνουν μαζικά από τον βορρά για να σκοτώσουν και να πάρουν το αίμα πίσω. Ότι έρχεται τεράστιο κομβόι, το οποίο σταμάτησε η αστυνομία που δήθεν μας προστάτευσε από μακελειό. Θυμάμαι ότι όταν κυκλοφόρησε αυτή η φήμη, μαζεύτηκαν στο χωριό με τσεκούρια, τρικούλια, μαχαίρια, δρεπάνια για να αμυνθούν, όλοι οι χωριανοί. Μερικοί φοβήθηκαν και έλεγαν να μετακομίσουμε για ένα διάστημα σε άλλο γειτονικό χωριό για να μας προστατεύσουν εκεί οι Έλληνες. Είκοσι μέρες μετά ανακοινώθηκε από το καθεστώς ότι θα έχουμε πλουραλισμό, άρχισαν να μιλούν ανοιχτά όλοι ενατίον του καθεστώτος, χαλάρωσε το πράγμα.

"The regime's media stifled the issue. There was then state television, one channel, the only informative newspaper was Zeri Populit, there was the Gjirokaster radio, controlled of course, there were also some newspapers of purely cultural content, nothing to do with current affairs.

»Δεν είπαν φυσικά τίποτα. Ό,τι μαθεύτηκε, μαθεύτηκε από στόμα σε στόμα. Θα ήταν εντελώς διαφορετικά τα πράγματα εάν αυτά γίνονταν το ’85 ή και νωρίτερα, το καθεστώς θα είχε ξεριζώσει ολόκληρο το χωριό και θα μας έστελναν εξορία. Θα έλεγαν ότι αυτοί θα μας μολύνουν όλη την περιοχή. Θα εκτελούσαν πολλούς, θα φυλάκιζαν ακόμα περισσότερους, θα γινόταν λαϊκό δικαστήριο για όλο το χωριό. Θα έφευγε όλο το χωριό. Δύσκολα θα γινόταν κάτι τέτοιο χωρίς να το θεωρώ απίθανο. Πάντως μπορεί να είχε αρχίσει δειλά δειλά να χαλαρώνει κάπως, και να συζητάει ο ένας με τον άλλο για το καθεστώς, δεν τολμούσε όμως ακόμα κανείς να σκεφθεί να περάσει στην Ελλάδα…».

A year later, the regime collapsed and the residents of Alykos held the first memorial service for their heroic children.

In 1994, by decision of President Sali Berisha, the four Greeks were officially proclaimed "martyrs of the Republic" and in 2007, with money from the Greek parliament, a monument was erected in Alykos Square, where every year, on December 12, the day the four young men were buried, a memorial service is held and events follow. A modest memorial ceremony will also be held tomorrow, marking the thirty-year anniversary of the massacre that day in the village.

STAVROS TZIMAS – AMPE