Kosovo: Another open wound in the Balkans

The recent dramatic developments in Kosovo and the threatening drums of war that are now sounding next to us have once again brought the greatest open wound in the Balkans to the forefront.

Europe, as well as surrounding countries, had swept under the rug an issue that justifies the title given to the region a century ago, "the powder keg of Europe."

Αρχαίοι Έλληνες και πυγμαχία – Το μποξ στην πιο αγνή του μορφή

With a war already raging on our continent, the last thing Europe wants is a second front. In a region, especially, where state borders were drawn on political maps 30 years ago, so many consider it relatively easy to change them.

Από την άλλη, το ζήτημα είναι πολύ περίπλοκο. Το Κόσοβο μπορεί μεν να αναγνωρίζεται από 99 χώρες-μέλη του ΟΗΕ ως ανεξάρτητο κράτος (συμπεριλαμβανομένων των 22 από τα 27 μέλη της Ε.Ε.), ωστόσο δεν μπορεί να γίνει μέλος του Οργανισμού, άρα και να ολοκληρώσει τη διεθνή του παρουσία. Η Σερβία θεωρεί τον τόπο αυτόν ιερό για την ιστορία της και δεν παύει να ξεκαθαρίζει παντού και πάντα ότι «ποτέ δεν θα συμφωνήσει» στην ανεξαρτησία του κρατιδίου, το οποίο πριν από λίγες μέρες κατέθεσε επίσημο αίτημα ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

The four northernmost communities of Kosovo, where it borders Serbia and the population is overwhelmingly Serb, are the flint that can light the fuse. Precisely because of its population composition, this area has never been under the full jurisdiction of the government in Pristina and, according to the Albanian majority, has become a den of all kinds of crooks, smugglers, and even terrorists.

The Serbs in the region insist on defending this peculiar regime, erecting roadblocks and blocking passage and, in a way, provoking the Serbian army to act in their favor. Whether this will happen, and to what extent, has caused many political actors in the region to lose sleep.

The historic field of blackbirds

Το Κόσοβο στην Ελλάδα το γνωρίζουμε κι ως Κοσσυφοπέδιο. Είναι ουσιαστικά η μετάφραση του ονόματος, που μοιάζει πολύ στις κύριες γλώσσες που μιλιούνται επί αιώνες στην περιοχή (Kosova είναι στα αλβανικά, Kosovo στα σερβικά). Το όνομα δόθηκε πράγματι από ένα πεδίο, έναν αγρό, όπου συγκεκριμένες περιόδους του χρόνου ήταν γεμάτο από κοτσύφια. Το συγκεκριμένο πεδίο υπάρχει ακόμα και βρίσκεται στο κέντρο του σημερινού κράτους, το οποίο έχει έκταση λίγο μεγαλύτερη από την περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας, κάτι λιγότερο από 11.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα.

The Dardanians, one of the Paleo-Balkan tribes, were the first inhabitants of Kosovo, but also of a wider region that they called Dardania. Due to geography, however, Kosovo was a crossroads between the Thracian and Illyrian tribes. The Dardanians were subjugated by the Romans in the 1st century AD and for centuries it was one of the frontier provinces of the Byzantine state. From the 4th century onwards, the Slavs began to settle in the region.

Τον 7ο αιώνα ήδη το σλαβικό στοιχείο είχε κυριαρχήσει στον πληθυσμό. Ή, τουλάχιστον, αυτό ισχυρίζεται η επίσημη ιστορία των Σέρβων. Οι Αλβανοί, που σήμερα αποτελούν πάνω από το 90% του πληθυσμού των σχεδόν δύο εκατομμυρίων, λένε ότι υπήρχε πράγματι σερβική κυριαρχία στα βόρεια, αλλά στην νοτιοανατολική κοιλάδα του Μοράβα η σερβική παρουσία ήταν «αδύναμη», όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται. Επικαλούνται, μάλιστα, και τα αρχέγονα τοπωνύμια της περιοχής, τα οποία ήταν περισσότερο στα αλβανικά, παρά στα σερβικά, για να κατοχυρώσουν την ιστορική τους παρουσία.

Castles, monasteries and the… drawn battle

For the next two centuries, Kosovo was inextricably linked to Serbia. The seat of the then Serbian archbishopric was moved to Peja, in what is now western Kosovo. Kings and nobles had their residences in various castles between Prizren and Skopje. Hundreds of Orthodox monasteries were built in the area, which are still a major tourist attraction and are protected by UNESCO as world heritage sites.

H περιοχή απέκτησε και ιδιαίτερη ιστορική σημασία λόγω της αποφασιστικής μάχης που έγινε εκεί στις 15 Ιουνίου 1389. Αντίπαλοι, οι στρατοί της Σερβίας και των μικρότερων τοπικών της συμμάχων με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Πρόκειται για μια από τις φονικότερες μάχες στην καταγεγραμμένη ιστορία, αφού σύμφωνα με πηγές και των δύο πλευρών σχεδόν ξεκληρίστηκαν και οι δύο στρατοί και έχασαν τη ζωή τους οι ανώτατοι διοικητές τους, τόσο ο πρίγκιπας Λαζάρ από την πλευρά των Σέρβων, όσο και ο σουλτάνος Μουράτ Α’ από τους Οθωμανούς.

Τυπικά το αποτέλεσμα της μάχης ήταν ισόπαλο. Κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι νίκησε. Πλην όμως, οι μακροχρόνιες συνέπειες της μάχης επηρέασαν περισσότερο τη σερβική πλευρά, που ως πολύ μικρότερο μέγεθος και πληθυσμιακά δεν μπορούσε να φτιάξει μεγάλο στρατό τα επόμενα χρόνια. Η πίεση γινόταν όλο και μεγαλύτερη τα επόμενα χρόνια, μέχρι που το 1455 μ.Χ. η περιοχή του Κοσβου έγινε μέρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αποτέλεσε, μάλιστα, την βάση ενός ομώνυμου βιλαετιιού (μεγάλης διοικητικής ενότητας, ανάλογης της δικής μας περιφέρειας), το οποίο περιελάμβανε και πολλές περιοχές των σημερινών γειτονικών κρατών (Αλβανία, Βόρεια Μακεδονία, Μαυροβούνιο, Σερβία).

Σύνορα δεν υπήρχαν στην περιοχή, αφού όλη ήταν οθωμανική πια, έτσι άνοιξε ο δρόμος για περαιτέρω αλβανική διείσδυση στην περιοχή του Κοσόβου, ειδικά στις δυτικές επαρχίες. Από τον 17ο αιώνα το αλβανικό στοιχείο ήταν πλειοψηφία στην περιοχή, όσο κι αν τα στοιχεία αμφισβητούνται. Παραδοσιακά στις απογραφές που επιχειρούσαν οι Οθωμανοί οι κάτοικοι δεν καταγράφονταν ανάλογα με την εθνικότητά τους, αλλά με το θρήσκευμα, οπότε η κάθε πλευρά «επεξεργάζεται» τα στοιχεία όπως την βολεύουν.

The conversation constantly returns to the composition of the population of the region, because it is a historical disagreement between Serbs and Albanians. The Serbs invoke their historical roots in the region to assert their rights, but the Albanians also insist on those sources that show them as the majority population for centuries.

Τα ασαφή στοιχεία έρχονται να θολώσουν ακόμα περισσότερο από την διάθεση των Οθωμανών. Οι οποίοι έδειχναν ανοχή για τους αλβανόφωνους ή σερβόφωνους ορθόδοξους υπηκόους τους (οι οποίοι, κατά διάφορες πηγές, ζούσαν οι περισσότεροι σε μεικτά χωριά και δεν υπήρχαν εντάσεις μεταξύ τους). Έδειχναν, όμως, ιδιαίτερη εχθρότητα προς τους αλβανικής καταγωγής κυρίως που είχαν Ρωμαιοκαθολικοί, καθώς τους θεωρούσαν επικίνδυνους για την ενότητα της αυκοκρατορίας, δεδομένου ότι μπορούσαν ανά πάσα στιγμή να χρησιμοποιηθούν από τη Ρώμη.

A dispute that lasts 150 years

The origins of the Serbian-Albanian conflict in the region date back to the Serbian-Ottoman War of 1876-78. During the war, more than 70,000 Albanians living in the border provinces of Serbia were brutally expelled by the Serbian army and found refuge in Kosovo. This forced relocation ended any discussion of a population majority, since with the new data the Albanian population of the vilayet now exceeded 70%.

Τότε ξεκίνησαν και οι πρώτες προσπάθειες για να αφυπνιστεί ο αλβανικός εθνικισμός, με την λεγόμενη «Λίγκα του Πρίζρεν», μια πολιτική οργάνωση που είχε σκοπό να ενώσει όλους τους αλβανόφωνους πληθυσμούς και να μιλήσει εκ μέρους της διεκδικώντας αυτονομία και δικαιώματα. Η Λίγκα διαλύθηκε από τους Οθωμανούς το 1881, αλλά είχε σπείρει το χωράφι. Οι Σέρβοι, που ορέγονταν το Κόσοβο ως μέρος της ιστορικής και πολιτιστικής τους κληρονομιάς όταν θα κατέρρεε ο «μεγάλος ασθενής», έτσι ονόμαζαν την Οθωμανική Αυτοκρατορία τότε, είχαν μόλις αποκτήσει έναν αντίπαλο.

The Young Turk movement, which prevailed in the Empire in 1908 and dethroned Sultan Abdul Hamid II, despite its proclamations of equality between the communities, established a hyper-centralized regime and there was no talk of even cultural autonomy, let alone national autonomy.

Οι αλβανόφωνοι του Κοσόβου επαναστάτησαν εναντίον των Νεότουρκων, όμως εναντίον τους κινήθηκε στρατιωτική δύναμη από το γειτονικό βασίλειο του Μαυροβουνίου. Αλβανόφωνοι αξιωματικοί του οθωμανικού στρατού λιποτακτούσαν κατά δεκάδες, δεν επιθυμούσαν να πολεμήσουν εναντίον των συμπατριωτών τους. Οι Οθωμανοί ηττήθηκαν από τους αλβανόφωνους αντάρτες το 1912, ωστόσο λίγο μετά ξέσπασε ο Α’ Βαλκανικός πόλεμος, όπου η συνδυασμένη επίθεση από Σερβία, Μαυροβούνιο, Βουλγαρία και Ελλάδα ουσιαστικά εκμηδένισε την ευρωπαϊκή παρουσία των Οθωμανών.

Στη συνθήκη του Λονδίνου το 1913, με την οποία τερματίστηκε ο Α’ Βαλκανικός πόλεμος, το δυτικό τμήμα του Κοσόβου (το οποίο ονομάστηκε Μετόχιζα, μετόχι δηλαδή, επειδή ολόκληρα χωριά και το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελούσε μοναστηριακή περιουσία) δόθηκε στο Μαυροβούνιο. Το ανατολικό τμήμα του Κοσόβου έγινε μέρος της Σερβίας. Αμέσως οι Σέρβοι ξεκίνησαν μια διαδικασία εθνοκάθαρσης, που έφερε πάνω από 100.000 αλβανόφωνους (αλβανικές πηγές τους ανεβάζουν σε σχεδόν 240.000) να εγκαταλείπουν τις εστίες τους και να βρίσκουν καταφύγιο στο νεοσύστατο κράτος της Αλβανίας.

For a short time during World War I, Kosovo was under Bulgarian and then Austro-Hungarian occupation. Entente forces liberated it in 1918, when the unified "Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes" was created, renamed Yugoslavia in 1929. Montenegro was then united with the other South Slavic regions, thus uniting both parts of Kosovo.

Οι σερβικές αρχές οργάνωσαν ένα πολύ φιλόδοξο πρόγραμμα μετεγκατάστασης Σέρβων στην περιοχή, ώστε να ανακτήσουν την πλειοψηφία του πληθυσμού, παράλληλα με την προσπάθεια αφομοίωσης του αλβανικού στοιχείου. Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και της κατοχής των Βαλκανίων από τις δυνάμεις του Άξονα, το Κόσοβο «κόλλησε» με την γειτονική Αλβανία και διοικούνταν από τους Ιταλούς. Τότε πολλοί αλβανόφωνοι βρήκαν την ευκαιρία να εκδικηθούν για τα δεινά τους. Μια επίσημη έρευνα, πάντως, στη Γιουγκοσλαβία του Τίτο το 1964 έδειξε ότι στην περιοχή του Κοσόβου στο διάστημα 1941-45 περίπου 8.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, το 70% ήταν Σέρβοι και το 30% Αλβανοί.

Autonomy, oppression and tension

Το Κόσοβο όπως το ξέρουμε με τα σημερινά του σύνορα σχηματίστηκε το 1945, ως μια «αυτόνομη επαρχία» της Σερβίας. Ήταν μια ιδέα του Τίτο στην πλουραλιστική Γιουγκοσλαβία της εποχής, να αναγνωρίσει ενός είδους διαφοροποίησης στον αλβανόφωνο πληθυσμό, αλλά όχι και να του δώσει μια δική του αυτόνομη δημοκρατία, όπως έκανε με τους Κροάτες, τους Σλοβένους, αλλά ακόμα και με τους μουσουλμάνους της Βοσνίας και με τους κατά πλειοψηφία βουλγαρόφωνους πληθυσμούς του νότιου μέρους, τους οποίους αυθαίρετα ονόμασε «Μακεδόνες».

Ως κομμάτι της Σερβίας, το Κόσοβο είχε μεν μεγάλη αλβανική πλειοψηφία, αλλά αυτό δεν φαινόταν ούτε στην ηγεσία του, ούτε στα όργανα που λάμβαναν αποφάσεις, έστω τοπικού χαρακτήρα. Αυτός ο αποκλεισμός αποτέλεσε το κίνητρο για διαρκή ένταση, η οποία αρκετές φορές ξέφυγε. Οι Σέρβοι της περιοχής κατηγορούσαν συχνά τους αλβανόφωνους ως συμπαθούντες το καθεστώς του Ενβέρ Χότζα στην Αλβανία (σε αντίθεση με τον δικό τους δρόμο προς τον κομουνισμό) και πολλές φορές οι πολιτικοί ηγέτες των αλβανόφωνων φυλακίστηκαν για τρομοκρατική και αντεθνική δράση.

Μετά τη δεκαετία του 1960 οι σερβικές αρχές έκαναν κάποιες υποχωρήσεις, ανάμεσά τους και η δημιουργία ενός αλβανόφωνου πανεπιστημίου στην Πρίστινα, ωστόσο η πλειοψηφία των κατοίκων του Κοσόβου αισθάνονταν πολίτες δεύτερης κατηγορίας. Το αίσθημα αυτό δεν υποχώρησε ούτε μετά το 1974, όταν με το νέο σύνταγμα το Κόσοβο απέκτησε δικαιώματα δικής του κυβέρνησης και κοινοβουλίου, αλλά και δικαίωμα βέτο στις κεντρικές αποφάσεις, κάτι που συνέβαινε με τις άλλες αυτόνομες δημοκρατίες που αποτελούσαν τη Γιουγκοσλαβία. Οι Αλβανοί δεν σταμάτησαν να ζητούν καθεστώς «αυτόνομης δημοκρατίας» για το Κόσοβο, έτσι ώστε να χαρακτηρίζονται «συστατικό έθνος» της χώρας και όχι «μειονότητα», θα αποκτούσαν ακόμα περισσότερα δικαιώματα τότε.

With the first tremors in the unity of Yugoslavia, autonomy was put on the back burner. Slobodan Milošević gradually reduced Kosovo's autonomous status from 1989 and reinstated persecution of local leaders, accusing them of serving the vision of "Greater Albania." In 1990, the Kosovars unilaterally declared the Republic of Kosovo, with Ibrahim Rugova as president, a regime that had no real power and was recognized only by Albania.

The "modern" liberation army and the UN protectorate

Τα πράγματα σοβάρεψαν μέχρι τα μέσα της δεκαετίας, όταν η Γιουγκοσλαβία διαλύθηκε στα εξ ων συνετέθη. Οι Κοσοβάροι περίμεναν ότι η συμφωνία του Ντέιτον το Νοέμβριο του 1995, όπου εγκαθίδρυσε το ιδιότυπο διοικητικό καθεστώς της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, θα περιείχε κάτι και γι’ αυτούς. Δεν είχε τίποτα. Μέσα στον επόμενο χρόνο εμφανίστηκε ο Απελευθερωτικός Στρατός του Κοσόβου (KLA), ο οποίος άρχισε κανονικές στρατιωτικές επιχειρήσεις, αφού τα μέλη του ήταν και εξαιρετικά εφοδιασμένα, αλλά και χρησιμοποιούσαν όπλα τελευταίας τεχνολογίας. Η μία πλευρά δεν σταματούσε να κατηγορεί την άλλη για σφαγές αμάχων και φρικιαστικές ακρότητες.

In 1998, European pressure forced Yugoslavia to sign a ceasefire and withdraw its military forces from the region. The Organization for Security and Cooperation in Europe (OSCE) took over, and soon NATO forces (after the bombing of Yugoslavia in 1999) were installed as peacekeepers, although they generally acted mainly as guardians of Albanian interests.

Individuals on both sides were charged with crimes against humanity in the Kosovo War. Milosevic, the president of Serbia at the time, gained the spotlight because of his position, but he died before his trial could be completed. An independent investigation has revealed that some 10,500 civilians died in the war, of whom 8,600 were Albanian-speaking.

Στις 10 Ιουνίου 1999 το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ πέρασε το ψήφισμα Νο1244. Με αυτό το Κόσοβο ανακηρυσσόταν ουσιαστικά σε προτεκτοράτο των Ηνωμένων Εθνών, μέχρι να αποφασιστεί η τύχη του. Αμέσως μετά την απόφαση άρχισε μια άνευ προηγουμένου έξοδος Σέρβων που έμεναν στην περιοχή. Αν εξαιρέσει κανείς τις βόρειες κοινότητες, όπου ήταν συντριπτική πλειοψηφία, όσοι κατοικούσαν διασπαρμένοι ανάμεσα σε αλβανόφωνους έφυγαν σε ποσοστό άνω του 95%. Ακόμα και σήμερα δεν έχει εξακριβωθεί ο τελικός αριθμός όσων επέλεξαν να φύγουν. Κυμαίνονται από 60.000 ως 250.000, ανάλογα με το ποιες πηγές επικαλείται ο καθένας.

There were many talks about the future of the region, but Russia in particular, but also China, as permanent members of the Security Council, had made it clear from the beginning that they would not agree to any solution that provided for the independence of the region. The impasse seemed absolute and the solution was provided by the Kosovars themselves with a unilateral action: On February 17, 2008, they unilaterally declared their independence from Serbia and called on the UN member states to recognize them.

Plans for solutions and western "cheeses"

This was done by a total of 114 member states, but not Russia and China, nor Greece. Of these countries, 15 have decided over the years to withdraw their recognition of the Pristina government. Kosovo is not a member of the UN, although it participates in some of the Organization's branches, such as the IMF and the World Bank.

The Serbs of the northern communities responded by creating the so-called "Community Council of Kosovo-Metohija", a kind of representative parliament, to show their opposition. Its role, to this day, is purely decorative.

Η υπόθεση πήγε στο Διεθνές Δικαστήριο, το οποίο ωστόσο απεφάνθη ότι η μονομερής ανακήρυξη ανεξαρτησίας των Κοσοβάρων δεν παραβιάζει το διεθνές δίκαιο. Έκτοτε υπήρξαν κάποιες συμφωνίες ανάμεσα στις δύο πλευρές. Για παράδειγμα, έχουν δεσμευτεί να μην προβάλλουν βέτο η μία στην άλλη σε οποιαδήποτε προσπάθεια ένταξης σε διεθνή οργανισμό. Ή, με τη συμφωνία των Βρυξελλών του 2013, η σερβική μειονότητα του Κοσόβου απέκτησε το δικαίωμα να έχει δική της αστυνομία και δικαστικό σύστημα. Στο εκλογικό σύστημα της χώρας 10 έδρες δίνονται αυτόματα στους Σέρβους, ενώ έχει προβλεφθεί και συμμετοχή δύο Σέρβων υπουργών στο συμβούλιο. Ωστόσο αυτά παραμένουν πολύ λίγα σε σχέση με αυτά που διεκδικούν οι Σέρβοι.

There have been occasional reports that have ignited fires, such as that Pristina and Belgrade are secretly discussing the annexation by Serbia of the northern provinces of Kosovo with a Serb majority, in exchange for recognition of independence. Each time, the scenario has been denied, although according to international observers, such a solution should not be ruled out.

What is being proposed lately is that the legal-diplomatic regime that existed for decades between the two Germanys (East and West) Prevail. where one did not recognize the other as an independent state, but respected its territorial integrity and did not prevent its membership in international Organizations. a middle-of-the-road scenario, but which is considered the only one that all sides can accept and the tensions that will arise will be controllable.

Οι Σέρβοι του βόρειου Κοσόβου είναι απολύτως προσανατολισμένοι προς το Βελιγράδι. Από αυτό ζητούν προστασία, ειδικά τις τελευταίες μέρες που έχουν ανάψει τα αίματα. Οι αφορμές είναι πολλές: Το Νοέμβριο οι Σέρβοι βουλευτές και υπουργοί αποχώρησαν απ’ όλους τους επίσημους θεσμούς σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την ψήφιση από την κυβέρνηση νέου νόμου για τις πινακίδες κυκλοφορίας των αυτοκινήτων, που θα είναι στο εξής αυτόνομες και όχι σερβικές. Ο πρόεδρος της Σερβίας Αλεξάνταρ Βούτσιτς δήλωσε ότι αυτή η απόφαση ήταν «προετοιμασία για εθνοκάθαρση».

Λύση στον ορίζοντα δεν φαίνεται. Το ενδεχόμενο να στείλει στρατεύματα η Σερβία για να υπερασπιστούν τους ομοεθνείς της στο βόρειο Κόσοβο είναι αδύναμο, αν και όχι απίθανο. Πρώτη, πάντως, η Σερβία δεν πρόκειται να κινηθεί.

Η διεθνής κοινότητα το μοναδικό τυράκι που μπορεί να πετάξει και στις δύο πλευρές για να τις ηρεμήσει είναι να καλλιεργεί τις ελπίδες τους για ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Κάτι που αμφότερες βλέπουν ως μάννα εξ ουρανού, αν και αναγνωρίζουν ότι με τα υπάρχοντα δεδομένα μόνο θεωρητικές είναι οι πιθανότητές τους. Η κίνηση του Κοσοβάρου πρωθυπουργού Κούρτι να κάνει επίσημη αίτηση ένταξης στην Ε.Ε. θεωρείται ως μια προσπάθεια εξίσωσης με τη Σερβία, η οποία έχει πάρει ήδη καθεστώς υποψήφιου μέλους από το 2009. Αλλά όλοι γνωρίζουν ότι όλες αυτές οι κινήσεις για την ώρα είναι συμβολικές και μόνο.

Αντί επιλόγου…

Το κοτσύφι, απ’ όπου πήρε το όνομά της η περιοχή, είναι ένα κατάμαυρο πουλί, καθόλου ευχάριστο στην όψη, αλλά με μελωδικότατο κελάηδισμα. Μια αντίφαση που ταιριάζει γάντι στην ιστορία της περιοχής. Όλοι περιμένουν τώρα πώς θα… κελαηδήσουν αυτοί που αποφασίζουν.

Αργύρης Παγαρτάνης – CNN GREECE