Καλονετάγιος – Το έθιμο της Μεγάλης Πέμπτης στους Δρυμάδες Χιμάρας

Η θρησκευτική παράδοση αποτελεί έναν από τους βασικούς πυλώνες της πολιτισμικής δημιουργίας και της ιστορικής συνέχειας ενός τόπου. Ειδικότερα για την περιοχή της Χιμάρας η Ορθόδοξη Χριστιανική παράδοση συμπλέκεται με την καθημερινότητα των κατοίκων και στο πέρασμα των αιώνων έχουν δημιουργήσει το κοινωνικό και πολιτισμικό πλέγμα που δίνει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της περιοχής.

Μάλιστα για το χωρίο Δρυμάδες, που χαρακτηρίζεται για την έντονη θρησκευτικότητα και την θεοσέβεια των ανθρώπων του, η ελληνορθόδοξη παράδοση ήταν και παραμένει στο επίκεντρο της κοινωνικής ζωής των Δρυμαδιωτών.

Πως έβαφαν τα πασχαλινά αυγά οι Βορειοηπειρώτες τα χρόνια της απαγόρευσης των θρησκειών

Στο παρόν άρθρο θα προσπαθήσουμε να κάνουμε μία απόπειρα ξετυλίγματος ενός εθίμου που παλαιότερα ήταν στο επίκεντρο της κοινωνικής ζωής αλλά και αποτελούσε μέρος της συμμετοχής των ανθρώπων στην εκκλησιαστική ζωή με το Θείο Πάθος που ξετυλίγεται στις εκκλησίες μας κατά την διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας και μέχρι την Κυριακή της Λαμπρής ή Πάσχα ή Μεγάλο Πάσχα (καθώς στους Δρυμάδες συνηθιζόταν παλιά ο Δεκαπενταύγουστος να ονομαζόταν «μικρό Πάσχα ή Πάσχα του καλοκαιριού)που ξεκινούσε από το Σαββάτο του Λαζάρου με τα κάλαντα του Λαζάρου, την Μ. Πέμπτη με τον Καλονετάγιο και την Κυριακή του Πάσχα με το γλέντι στο αλώνι της Εκκλησίας με χορό και τραγούδι.

Έτσι, το έθιμο ήθελε, μετά την λήξη της Ακολουθίας των Παθών του Κυρίου Ιησού Χριστού την Μ. Πέμπτης το βράδυ (αλλιώς και «τα 12 Ευαγγέλια») οι δρυμαδιώτες – άνδρες και γυναίκες ομοθυμαδόν επί τω αυτώ – στην αυλή της εκκλησίας ή μέσα στην εκκλησία, έψελναν τον ‘ΚΑΛΟΝΕΤΑΓΙΟ’ και εν συνεχεία τα παιδιά το έλεγαν και στα σπίτια του χωριού, σαν κάλαντα δηλαδή.

Ο Καλονετάγιος, είναι ένα λαϊκοθρησκευτικό μοιρολόι, που το συναντάμε και σε πολλές περιοχές της Ελλάδος με μικρές παραλλαγές ως προς την πλοκή των στίχων, ωστόσο στην εννοιολογική του δομή παραμένει ίδιο και αναφέρεται στον θρήνο της Παναγίας μας Θεοτόκου, που θρηνεί για τα Άγια Πάθη του Υιού Της και Κυρίου μας Ιησού Χριστού.

Αποτελείται δε από τρία μέρη: το εισαγωγικό μέρος, «μιλάει ο άνθρωπος προς τους συνανθρώπους του» και κάνει μια προτροπή στους ανθρώπους να τον ψάλλουν, γιατί είναι καλός και Αγιος ο Θεός και αγιάζει όποιος τον λέει/ψάλλει αλλά και όποιος τον ακούσει και τον καλοαφουγκραστεί σώνεται καιθα λάβει Παράδεισο.

Το δεύτερο μέρος είναι η εξιστόρηση των Παθών του Κυρίου και η αγωνία της Υπεραγίας Θεοτόκου για την Σταύρωση του Υιού Της. Εδώ στο δεύτερο μέρος «μιλούν» η Παναγία, οι Αγιοι, ο Χριστός, πρωταγωνιστούν δηλαδή οι Αγιοι, η Παναγία και ο Χριστός, ο φαραώ που έφτιαξε τα καρφιά, οι πρωταγωνιστές του Θείου Πάθους που το έζησαν ενώ οι άνθρωποι σωπαίνουν, μόνο «καλοαφ’κράζονται», ξεκινάει δε με την συμμετοχή στο Θείο Πάθος, στην Σταύρωση, των στοιχείων της φύσης: «…μαύρη μέρα, μαύρος ουρανός, ο ήλιος εσκοτείνιασε και το φεγγάρι εχάθη».

Και το τρίτο μέρος, όπου όπως σε όλα τα κάλαντα, ακολουθεί η ευχή των ψαλτών – καλαντιστών με ευχές προς τους σπιτονοικοκύρηδες. (του χρόνου πάλι να ρθουμε, καλώς να σας εβρούμε κ.λ.π.).

Το όνομα του «Καλονετάγιος» προέρχεται από την πρώτη λέξη της εισαγωγικήςφράσης: «Καλονετάγιος ο Θεός, καλον και ας τον πούμε…», η οποία είναι η παραίνεση, η προτροπή, ελάτε δηλαδή, μαζευτείτε να τον πούμε γιατί είναι καλό και άγιο. Αποτελεί δε παραφθορά της φράσης: «καλόςείν’ τ’ άγιος», που αναλυτικά γράφεται καλός είν’ τε και άγιος… δηλαδή, καλός και άγιος είναι ο Θεός».

• Του Πιλάτου η αυλή, ενν. η επικράτεια την οποία κυβερνούσε ο Πιλάτος, όχι η αυλή ως χωροταξικό στοιχείο ενός οικοδομικού συγκροτήματος.
• Τρις (και όχι «τρεις») καταραμένοι: τρίς, ως επίρρημα , δηλαδή τρεις φορές.
• Κυρά: εννοεί την Κυρία Θεοτόκο.
• Δειλιασμένη: λιπόθυμη

Αντώνης Φ. Νέτσος
Δικηγόρος εκ Δρυμάδων

Αφιερωμένο στην μνήμη της Γίτσας (Γεωργίας) Ντούνη