Η αρχαία ελληνική αποικιοκρατία ξεκίνησε ήδη από τον 8ο αιώνα π.Χ. και συνεχίστηκε έως τον 5ο αιώνα π.Χ., οδηγώντας στην ίδρυση περίπου 500 αποικιών σε Ευρώπη, Ασία και Αφρική. Συνολικά, πάνω από 60.000 Έλληνες πολίτες εγκαταστάθηκαν σε νέες περιοχές, διαδίδοντας τον ελληνικό πολιτισμό.

Οι αποικίες (ἀποικίαι) οργανώνονταν κυρίως από ισχυρές μητροπόλεις, αν και πολλές φορές προέκυπταν μέσα από συνεργασίες πόλεων. Η επιλογή των τοποθεσιών γινόταν με προσοχή, με βάση τα εμπορικά πλεονεκτήματα και την ασφάλεια. Πέρα από την οικονομία, οι αποικίες αποτελούσαν διέξοδο από την πείνα, τις φυσικές καταστροφές και την υπερπληθυσμό.

Ήδη πριν το 800 π.Χ., πόλεις της Ρόδου είχαν ιδρύσει αποικίες στην Ταρσό της Κιλικίας. Οι Εύβοιοι δημιούργησαν αποικίες στη Χαλκιδική και στη Μακεδονία, ενώ η πρώτη γνωστή αποικία εκτός Ελλάδας ήταν στις Πιθηκούσσες (σημερινή Ίσκια στην Ιταλία), γύρω στο 770 π.Χ.

Ακολούθησε η ίδρυση ελληνικών πόλεων στη Σικελία και στη Νότια Ιταλία, όπως η Νάξος, οι Συρακούσες, το Ταράντο και η Σύβαρις. Η περιοχή έγινε γνωστή ως Μεγάλη Ελλάδα (Magna Graecia), με δεκάδες πόλεις που απέκτησαν ισχυρή πολιτική, οικονομική και πολιτιστική επιρροή. Το Ταράντο και η Σύβαρις αναδείχθηκαν σε κέντρα πλούτου και τέχνης, με τους κατοίκους της Σύβαρης να γίνονται συνώνυμοι της πολυτέλειας.

Οι Συρακούσες, αποικία των Κορινθίων (733 π.Χ.), εξελίχθηκαν στη σημαντικότερη πόλη της Σικελίας και μία από τις ισχυρότερες της Μεσογείου. Έφτασαν να αριθμούν 250.000 κατοίκους και αντιστάθηκαν επιτυχώς στις επιθέσεις των Αθηναίων και των Καρχηδονίων.

Στη δυτική Μεσόγειο, οι Φωκαείς ίδρυσαν αποικίες στη σημερινή νότια Γαλλία, όπως η Μασσαλία, και στη βόρεια Ισπανία. Επίσης, εγκαταστάθηκαν στην Κορσική και στην περιοχή της σημερινής Μονακό.

Στην Αφρική, ιδρύθηκε η Κυρήνη στη Λιβύη (περί το 630 π.Χ.), που εξελίχθηκε σε μεγάλο κέντρο. Οι Μιλήσιοι ίδρυσαν τη Ναύκρατιδα στο Δέλτα του Νείλου, που έγινε σημαντικό εμπορικό λιμάνι για τους Έλληνες της Ανατολής.

Η τελευταία φάση του αποικισμού αφορούσε τον Εύξεινο Πόντο. Οι Ίωνες, και κυρίως οι Μιλήσιοι, ίδρυσαν δεκάδες πόλεις, όπως η Σινώπη, το Παντικάπαιο, η Ολβία και η Ηράκλεια του Πόντου. Οι αποικίες αυτές διατήρησαν την ελληνικότητά τους μέσα από γάμους με ντόπιους, διπλωματία αλλά και στρατιωτική ισχύ. Ορισμένες υποστήριξαν ακόμη και την Περσική Αυτοκρατορία, μέχρι να αποκτήσουν πλήρη ανεξαρτησία μετά τους Περσικούς Πολέμους.

Με την αποδυνάμωση της Αθήνας και την άνοδο της Μακεδονίας, οι αποικίες αναγκάστηκαν να επιβιώσουν αυτόνομα, πολλές φορές απέναντι σε ισχυρούς τοπικούς εχθρούς όπως οι Σκύθες και ο Φίλιππος Β’.