Σαν σήμερα, 13 Ιανουαρίου 1991, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης έγραφε ιστορία, πραγματοποιώντας την πρώτη επίσκεψη Έλληνα πρωθυπουργού στην Αλβανία μετά την κατάρρευση του καθεστώτος Χότζα. Μια επίσκεψη με έντονο πολιτικό φορτίο, συγκρούσεις στα Τίρανα και πρωτοφανή λαϊκή αποθέωση στη Δερβιτσάνη από χιλιάδες Έλληνες της μειονότητας.
Το ταξίδι εξελίχθηκε σε δύο διακριτές αλλά αλληλένδετες πράξεις: τη δύσκολη πολιτική αντιπαράθεση στην αλβανική πρωτεύουσα και τη συγκινητική συνάντηση με τον ελληνισμό του Βορειοηπειρωτικού χώρου, σε μια περίοδο όπου το καθεστώς βρισκόταν σε αποσύνθεση, αλλά η τρομοκρατία δεν είχε ακόμη εκλείψει.
Η ένταση στα Τίρανα
Στα Τίρανα, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης συναντήθηκε με τον τότε πρόεδρο της Αλβανίας, Ραμίζ Αλία, διάδοχο του Ενβέρ Χότζα. Το κλίμα επιβαρύνθηκε όταν η αλβανική πλευρά έθεσε το ζήτημα των Τσάμηδων, προκαλώντας την έντονη αντίδραση του Έλληνα πρωθυπουργού. Η συζήτηση εξελίχθηκε σε σφοδρή αντιπαράθεση, αποκαλύπτοντας τα βαθιά τραύματα και τις καχυποψίες της μετακομμουνιστικής περιόδου.
Την ελληνική αποστολή συνόδευαν, μεταξύ άλλων, η Ντόρα Μπακογιάννη, ο Μίκης Θεοδωράκης και ο τότε υπουργός Εξωτερικών Αντώνης Σαμαράς. Η ατμόσφαιρα παρέπεμπε ακόμη σε κράτος απόλυτου ελέγχου: διαμονή σε ξενοδοχείο με κρυφές κάμερες, στοιχειώδεις υποδομές και έντονη παρακολούθηση κάθε κίνησης.
Κατά την παραμονή του στα Τίρανα, ο Μητσοτάκης δέχθηκε και ομάδα φοιτητών που είχαν ξεκινήσει τις πρώτες καταλήψεις πανεπιστημιακών σχολών, αναζητώντας επαφή με την Ελλάδα και στήριξη στις δειλές μεταρρυθμιστικές προσπάθειες της εποχής.
Η απόφαση για τη Δερβιτσάνη
Παρά τις επιφυλάξεις της αλβανικής ηγεσίας, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης επέμεινε να επισκεφθεί τα χωριά της ελληνικής μειονότητας. Επικαλούμενη τεχνικές δυσκολίες επαναπροσγείωσης του αεροσκάφους, η ελληνική πλευρά επέλεξε την οδική μετάβαση προς τον Νότο, διασχίζοντας κακοτράχαλους δρόμους και μια χώρα που βρισκόταν σε πολιτικό μεταίχμιο.
Στη Δερβιτσάνη, στις 13 Ιανουαρίου 1991, εκτυλίχθηκαν σκηνές που χαράχτηκαν στη συλλογική μνήμη της μειονότητας. Χιλιάδες Έλληνες από τα γύρω χωριά κατέκλυσαν την πλατεία, αψηφώντας τον φόβο και την παρουσία των αρχών.
Η υποδοχή ήταν εκρηκτική. Ο κόσμος αποθέωσε τον Έλληνα πρωθυπουργό, φωνάζοντας συνθήματα και εκφράζοντας την ελπίδα για ελευθερία, προστασία και προοπτική. Η ένταση ήταν τέτοια που ο ίδιος ο Μητσοτάκης αναγκάστηκε να ζητήσει να σταματήσουν οι αποδοκιμασίες προς τον Αλβανό πρωθυπουργό, επιχειρώντας να συγκρατήσει το πλήθος.
Ήταν η εποχή της μαζικής φυγής, όταν χιλιάδες Έλληνες της Αλβανίας εγκατέλειπαν τη χώρα περνώντας κρυφά τα σύνορα. Η παρουσία του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη στη Δερβιτσάνη λειτούργησε ως σύμβολο ελπίδας, αλλά και ως σιωπηρή επιβεβαίωση ότι η μειονότητα δεν ήταν μόνη.
