Τα αρχεία της CIA για τα πρώτα βήματα του Κομμουνιστικού καθεστώτος στην Αλβανία

Η CIA διαθέτει εκτενή αρχεία και έγγραφα με αναφορές που προέρχονται από διεισδυμένους πράκτορες ή Αλβανούς φυγάδες, οι οποίοι κατέφυγαν στο εξωτερικό. Μέρος αυτών των εγγράφων φέρνει στο φως άγνωστες λεπτομέρειες για τα πρώτα βήματα του κομμουνιστικού κινήματος στην Αλβανία, τις σχέσεις με τη Σοβιετική Ένωση και την Κίνα, καθώς και την πορεία της εξουσίας εντός του κόμματος.

Η ίδρυση του κομμουνιστικού Κόμματος Αλβανίας

Το Κομμουνιστικό Κόμμα της Αλβανίας ιδρύθηκε στις 8 Νοεμβρίου 1941 και έλαβε επίσημη αναγνώριση από την Τρίτη Κομμουνιστική Διεθνή το 1943. Πριν από την ίδρυσή του, δεν υπήρχε καμία συγκροτημένη κομμουνιστική οργάνωση στη χώρα, αλλά μόνο μικρές, διάσπαρτες ομάδες χωρίς ενιαία ηγεσία, χωρίς σαφή ιδεολογική πλατφόρμα και χωρίς σοβαρή πολιτική δραστηριότητα. Οι ομάδες αυτές, αποδυναμωμένες από εσωτερικές διαμάχες, αναρχία και την καταστολή των μυστικών υπηρεσιών του Ζόγκου, παρέμεναν περιθωριακές.

Ωστόσο, η ιταλική κατοχή, προκαλώντας το εθνικό αίσθημα στις πιο πολιτικοποιημένες λαϊκές μάζες, δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την ανάδειξη του κομμουνιστικού χώρου ως μιας από τις ελάχιστες οργανωμένες αντιστασιακές δυνάμεις.

Η δικτατορία του Αχμέτ Ζόγκου είχε εξουδετερώσει όχι μόνο το κομμουνιστικό κίνημα, αλλά και κάθε άλλη προσπάθεια δημιουργίας πολιτικής οργάνωσης. Κατά την περίοδο της κατοχής δεν υπήρχαν ούτε κόμματα ούτε μαζικές οργανώσεις. Πέρα από κάποιους μεμονωμένους αντικαθεστωτικούς ή αντιφασίστες (είτε φιλελεύθερους διανοούμενους, όπως ο Μιθάτ Φράσερι, είτε πρώην φεουδάρχες, όπως ο Μουχαρέμ Μπαϊρακτάρι), μόνο οι κομμουνιστικές ομάδες διέθεταν έναν σχετικό βαθμό οργάνωσης και δομής.

Σε αυτό το κενό εξουσίας, η πρώτη ομάδα που θα ύψωνε τη σημαία της εθνικής αντίστασης θα είχε το προβάδισμα στην καθοδήγηση του αγώνα. Ούτε οι φιλελεύθεροι, όπως ο Αλί Κέλκυρα και ο Σκεντέρ Τσάμι, κατάφεραν να οργανωθούν επαρκώς, καθώς η συνεργασία τους με τους Ιταλούς τους αποξένωσε από την κοινωνία. Αντίθετα, οι κομμουνιστικές ομάδες άδραξαν την ευκαιρία, δραστηριοποιήθηκαν και ενοποιήθηκαν ταχύτερα από οποιαδήποτε άλλη πολιτική δύναμη.

Παρόλο που αρχικά δεν διέθεταν κοινό πρόγραμμα ή δομή, κατάφεραν να θέσουν μια σαφή πολιτική γραμμή και να ηγηθούν. Άλλες πολιτικές φυσιογνωμίες της εποχής περιορίστηκαν σε θεωρητικές συζητήσεις ή διαμάχες για την ηγεσία, την ώρα που οι κομμουνιστές ενεργοποιούνταν και επωφελούνταν από τις εσωτερικές αδυναμίες των αντιπάλων του.

Η ενοποίηση των κομμουνιστικών ομάδων επετεύχθη κυρίως χάρη στην επιστροφή κομμουνιστών από το εξωτερικό, όπως ο Υμέρ Ντισνίκα και ο Γκόγκο Νούσι από τη Γαλλία, αλλά και μέλη του ιταλικού ΚΚ όπως ο Νάκο Σπίρου. Αυτοί έφεραν την εμπειρία και τις οδηγίες των ξένων κομμάτων για ένωση των ομάδων. Από το 1940 άρχισαν μυστικές συναντήσεις των επικεφαλής των ομάδων, χωρίς όμως αποτέλεσμα, λόγω φιλοδοξιών και προσωπικών ανταγωνισμών.

Ο ρόλος της Γιουγκοσλαβίας

Σε αυτή την κρίσιμη καμπή, κρίθηκε απαραίτητη η παρέμβαση τρίτων. Ο Βασίλ Σάντο εστάλη στο Βελιγράδι, ζητώντας έναν υψηλόβαθμο Γιουγκοσλάβο εκπρόσωπο για να μεσολαβήσει. Το ΚΚ Γιουγκοσλαβίας πρότεινε τότε την απελευθέρωση δύο κρατουμένων του –των Μιλατίν Πόποβιτς και Ντούσαν Μουγκόσα– από το στρατόπεδο του Δυρραχίου, ώστε να εγκατασταθούν στην Αλβανία και να καθοδηγήσουν την ίδρυση του ΚΚ.

Η απόδρασή τους οργανώθηκε με άγνωστα μέσα, και έκτοτε ανέλαβαν βασικούς ρόλους ως «Αλί» και «Σάλα». Από εκεί και πέρα, η οργάνωση και η πολιτική καθοδήγηση των Αλβανών κομμουνιστών ήταν υπό την πλήρη επίβλεψη της Γιουγκοσλαβίας.

Οι πρώτοι Αλβανοί ηγέτες και η τύχη τους

Μεταξύ των πιο επιφανών στελεχών των κομμουνιστικών ομάδων εκείνης της εποχής συγκαταλέγονται:

Αναστάς Λούλο («Τυφλός») – Δολοφονήθηκε το 1942, πιθανότατα κατόπιν απόφασης του ΚΚ ως εσωτερικός αντίπαλος.

Ζεφ Μάλα («Βουνό») – Αποκλείστηκε από το κόμμα το 1942 λόγω διασπαστικής συμπεριφοράς.

Κότσο Τάσκο («Ρώσος») – Παρέμεινε στο κόμμα, αλλά πάντα σε δευτερεύουσες θέσεις.

Υμέρ Ντισνίκα («Γιατρός») – Πρώτος προσωρινός πολιτικός γραμματέας.

Κοτσι Ξότσε («Χοντρός») – Από το 1944 ως το 1948 με τη βοήθεια της Γιουγκοσλαβίας εξελίχθηκε σε πανίσχυρο ηγέτη. Εκτελέστηκε το 1949 ως “τιτοϊκός”.

Πίλο Πέριστερι, Ραμντάν Τσιτάκου, Λίρι Γκέγκα, Κεμάλ Στάφα, Κρίστο Θεμέλκο, Σεϊφουλά Μαλαισόβα, Μεχμέτ Σέχου, και άλλοι.

Η αρχική Κεντρική Επιτροπή σχηματίστηκε σε σπίτι στη γειτονιά Μπράκα στα Τίρανα, το οποίο αργότερα μετατράπηκε σε μουσείο. Ηγετικά στελέχη εξελέγησαν προσωρινά και οριστικοποιήθηκαν το 1943 στο συνέδριο του Λαμπινότ, μετά την ενίσχυση της κομματικής δραστηριότητας.

Η σύσταση της κομματικής ηγεσίας της Αλβανίας και η επιλογή των προσώπων που τη συγκροτούσαν έγινε υπό την άμεση εποπτεία και καθοδήγηση της Γιουγκοσλαβικής Κομμουνιστικής Ηγεσίας, ιδιαίτερα του ίδιου του Τίτο.