Τον Σεπτέμβριο του 1917, η Βόρειος Ήπειρος βρίσκεται σε μια από τις κρισιμότερες καμπές της ιστορίας της. Μετά τον νικηφόρο Αυτονομιακό Αγώνα του 1914 και τη διακήρυξη της Αυτόνομης Δημοκρατίας της Βορείου Ηπείρου, οι ελπίδες για οριστική δικαίωση άρχισαν να κλονίζονται από τις γεωπολιτικές σκοπιμότητες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Σπυρομίλιος, ο θρυλικός αρχηγός της Χιμάρας και ένας από τους κύριους πρωταγωνιστές του Αυτονομιακού αγώνα, συντάσσει μια επιστολή-ντοκουμέντο που περιγράφει τα δραματικά επακόλουθα της ιταλικής στρατιωτικής επέμβασης στην περιοχή.
Το πολύτιμο αυτό ιστορικό τεκμήριο, το οποίο απόκειται στο Αρχείο Ελευθερίου Βενιζέλου του Μουσείου Μπενάκη, είναι γραμμένο πρωτοτύπως στην αγγλική γλώσσα, γεγονός που υπογραμμίζει την προσπάθεια του Σπυρομίλιου να διεθνοποιήσει το ζήτημα και να επηρεάσει τα κέντρα λήψης αποφάσεων της Αντάντ.
Είναι αξιοσημείωτο ότι, ενώ η ιστοριογραφία εστιάζει συχνά στις συγκρούσεις με τα αλβανικά στοιχεία, ο Σπυρομίλιος αναδεικνύει μια πικρή αλήθεια: τη μεγαλύτερη και πλέον μεθοδευμένη ιστορική ζημιά στον ελληνισμό της Βορείου Ηπείρου, μετά την κατάρρευση της Αυτόνομης Δημοκρατίας της Βορείου Ηπείρου, την κατάφερε η Ιταλία. Μέσα από το κείμενο του, αποκαλύπτεται πώς μια ευρωπαϊκή δύναμη χρησιμοποίησε την ισχύ της για να καταπνίξει την τοπική αυτοδιάθεση, κλείνοντας βίαια τα ελληνικά σχολεία και υποβάλλοντας τους κατοίκους σε μια πρωτοφανή τυραννία που ξεπερνούσε σε μεθοδικότητα κάθε προηγούμενη απειλή.
Απευθυνόμενος στον Βρετανό πολιτικό και φίλο του, Edward Hilton Young, ο Σπυρομίλιος καταγγέλλει με αφοπλιστική ειλικρίνεια τη βίαιη ανατροπή των κεκτημένων του αγώνα τους. Η επιστολή αυτή είναι μια κραυγή αγωνίας για τον ελληνισμό της Βορείου Ηπείρου που βρέθηκε ξαφνικά υπό τη στυγνή κατοχή ενός υποτιθέμενου συμμάχου. Το κείμενο που ακολουθεί αναδεικνύει το μέγεθος των διωγμών, των ομηριών και της συστηματικής προσπάθειας αφελληνισμού της περιοχής.
Το Κείμενο της Επιστολής (Μετάφραση από τα Αγγλικά)
Αθήνα, 24 Σεπτεμβρίου 1917
Αγαπητέ μου Φίλε,
Τρία χρόνια παρήλθαν από τότε που η μοίρα της Χιμάρας έφερε εσάς και τον ευγενή φίλο μας, Finley, που έπεσε στο Somme, στα βουνά της. Φιλελεύθερα τέκνα της Αγγλίας, σπεύσατε να παρακολουθήσετε από κοντά τον αγώνα για την Ελευθερία ενός λαού, μικρού αλλά γενναίου, που παρέμεινε ελεύθερος από την Πτώση της Κωνσταντινούπολης και την υποδούλωση του Ελληνισμού από τον κατακτητή Τούρκο. Στα Ακροκεραύνια όρη είδατε την αυτοθυσία ανδρών, γυναικών και παιδιών για τη Μητέρα – Πατρίδα τους· εκεί συνειδητοποιήσατε ότι για τους ορεινούς της Χιμάρας τίποτα δεν είναι πολυτιμότερο από την Ελευθερία τους και ότι, όσο ένας από αυτούς παραμένει ζωντανός, η Χιμάρα δεν θα υποταχθεί σε ξένη κυριαρχία, δεν θα γίνει αλβανική επαρχία ούτε τμήμα του αλβανικού τερατουργήματος, το οποίο επέβαλε η διαμάχη μεταξύ Ιταλίας και Αυστρίας και η Ευρώπη δέχθηκε να δημιουργήσει, ενάντια σε κάθε φυσικό νόμο.
Ο χρόνος έκτοτε απέδειξε αυτό που οι Χιμαριώτες ένιωθαν από ένστικτο και αυτό που εσείς, ως ελεύθεροι πολίτες μιας ελεύθερης χώρας, διακηρύξατε στον κόσμο. Ούτε αλβανικό πόδι μόλυνε τη Χιμάρα, ούτε κατέστη δυνατό να συγκροτηθεί Αλβανικό Βασίλειο. Διότι πώς θα μπορούσε να συγκροτηθεί, όταν ο Λαός δεν διαθέτει εθνική συνείδηση; Όταν Μπέηδες, Αγάδες και Πασάδες έχουν μόνο μία σκέψη, την τοπική τους επιρροή, και έναν μόνο νόμο, τον οποίο οι ίδιοι ενσαρκώνουν: αυτόν της λεηλασίας και της ληστείας, και όχι της Δικαιοσύνης και της Ισότητας. Το γεγονός της χάραξης συνόρων ενός Κράτους πάνω σε ένα κομμάτι χαρτί από τους ισχυρούς, δεν μπορεί από μόνο του να συγκροτήσει Κράτος. Είναι μια πράξη βίας και μια προσωρινή συνέπεια της Ισχύος. Τα Κράτη βασίζονται στην εθνική συνείδηση, και αυτή δεν υπήρχε, διότι οι ανώτερες τάξεις κινούνταν μόνο από τα αυθαίρετα ένστικτά τους και οι κατώτεροι μουσουλμάνοι από θρησκευτικό φανατισμό. Σκέφτονταν μόνο πώς θα παρέμεναν Τούρκοι και πώς θα εξόριζαν τον μη μουσουλμανικό πληθυσμό. Το αποτέλεσμα ήταν οι ανώτερες τάξεις, όντας διχασμένες, να οδηγηθούν σε εσωτερικές διαμάχες — και ο λαός διαιρεμένος και υπό την επιρροή των τοπικών αρχόντων του, επέφερε την πτώση νωρίτερα από ό,τι περίμεναν όσοι γνώριζαν ότι οι κάτοικοι της Βορείου Ηπείρου παρέμειναν Έλληνες και, παίρνοντας τα όπλα, αρνήθηκαν να υποδουλωθούν στην Αλβανία. Η Ευρώπη σε απόγνωση αποδέχθηκε τελικά ότι θα έπρεπε και πάλι να ενωθούμε με τη Μητέρα μας Πατρίδα, την Ελλάδα. Δυστυχώς, η δοκιμασία μας δεν είχε ακόμη τελειώσει.
Μια καταστροφή μεγαλύτερη από οποιαδήποτε άλλη κατά τους προηγούμενους πέντε αιώνες μας βρήκε. Από τον Ιούνιο του 1916, κατά παράβαση όλων των συνθηκών και συνομιλιών, ιταλικά στρατεύματα προέλασαν νότια από τον Αυλώνα, και η Χιμάρα καθώς και ολόκληρη η Βόρειος Ήπειρος καταλήφθηκαν. Η ιταλική πολιτική ονειρεύεται την Αρχαία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και, ως εκ τούτου, όχι μόνο η Χιμάρα, όχι μόνο η Βόρειος Ήπειρος, αλλά ολόκληρη η Ήπειρος, η Μακεδονία και η Ελλάδα πρέπει να γίνουν ιταλικές. Οι ιταλικές βλέψεις περιλαμβάνουν όλο τον Ελληνικό κόσμο μαζί με τη Μικρά Ασία, προτιμώντας τους λυτρωμένους Έλληνες από τους αλύτρωτους Ιταλούς. Η πρόφαση περί στρατηγικών λόγων όσον αφορά τα Στενά της Κέρκυρας, την ενδοχώρα της Αδριατικής κ.λπ., είναι μόνο πρόσχημα.
Η αλήθεια είναι το πάθος για κατάκτηση, κατάκτηση στη μέγιστη δυνατή κλίμακα, κατάκτηση λαών που θα γίνονταν έτσι σκλάβοι. Η απόδειξη είναι ότι κατά το τελευταίο έτος τα ελληνικά σχολεία της Χιμάρας και της Βορείου Ηπείρου έκλεισαν και αντικαταστάθηκαν από ιταλικά και αλβανικά. Η ελευθερία του πολίτη, ακόμη και εκείνου που υποτάχθηκε στον νόμο του ξένου νομοθέτη, είναι ανύπαρκτη· οι άνθρωποι δεν μπορούν να επικοινωνήσουν ή να εργαστούν ελεύθερα στην περιοχή τους ή στο χωριό τους. Όλοι οι προύχοντες συνελήφθησαν πριν από 10 μήνες και κρατούνται ως όμηροι στη Σικελία, χωρίς καμία αιτία ή πρόκληση, πέρα από το ότι ως Έλληνες αρνούνται να γίνουν Ιταλοί, όπως προηγουμένως αρνήθηκαν να γίνουν Αλβανοί. Αυτός ο άτυχος λαός πεθαίνει από την πείνα και οι ικεσίες τους προς τον Στρατιωτικό Διοικητή έλαβαν την απάντηση: «Δεν πεθάνατε ακόμα». Εκατόν είκοσι επτά από τους καλύτερους άνδρες της Χιμάρας λιμοκτονούν με μια μερίδα ξερό ψωμί στο νησί Favignana, στο Μπάρι και στις φυλακές του Αυλώνα.
Ποιο δίκαιο υπαγορεύει αυτή την Τυραννία; Είναι αυτά τα ιδανικά του μεγάλου ιταλικού έθνους, που πολεμά στο πλευρό άλλων για την Ελευθερία του Κόσμου;
Αυτά τα λίγα παραδείγματα, τα οποία κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί, θα σας επιτρέψουν να συνειδητοποιήσετε τις συμφορές και την τυραννία που υφίσταται η Χιμάρα, ενώ η Βόρειος Ήπειρος υποφέρει υπό ακόμη χειρότερες συνθήκες. Συμμορίες Τουρκοαλβανών, με την έγκριση των ιταλικών αρχών, τρομοκρατούν τα χριστιανικά χωριά στις περιοχές της Λιούντζης, του Ζαγορίου και του Πωγωνίου. Δεν περνάει μέρα χωρίς φόνους και λεηλασίες. Στο χωριό Χλωμό, μέρα μεσημέρι, λεηλατήθηκαν δύο καταστήματα και δύο αγροκτήματα. Στο χωριό Σούκα, τα παιδιά του Κυρίτση Λίτου και του Δημήτρη Τσάρου απήχθησαν και ζητήθηκαν λύτρα 500 λιρών. Στο μοναστήρι του Σπηλαίου, ο γιος του ιερέα Βασιλείου υπέστη την ίδια μεταχείριση και εξαγοράστηκε για 80 λίρες. Στις περιοχές του Νόκοβου και του Μεγκουλή, 40 πρόβατα από τα κοπάδια του Πουλέρη και του Καλέμη θανατώθηκαν, επειδή οι ληστές δεν μπόρεσαν να πιάσουν τους γιους τους. Στο Στεγόπουλο επιβλήθηκε στο χωριό ένας επιστάτης με μηνιαίο μισθό 6 λιρών, ο οποίος ήταν και παραμένει γνωστός ληστής από το Προγονάτι.
Όλες αυτές οι πράξεις διαπράττονται κάτω από τα μάτια των ιταλικών αρχών, στρατευμάτων και των περιβόητων καραμπινιέρων ή χωροφυλάκων, διότι πίσω από αυτούς βρίσκεται η Ιταλική Πολιτική, της οποίας ο στόχος είναι η εξόντωση ενός λαού που γεννήθηκε με το δικαίωμα να ζει ελεύθερος.
Δεν επιθυμώ να γίνω κουραστικός και περιέγραψα μόνο τη γενική κατάσταση της πενθούσας Ηπείρου. Η Ιταλία είναι μια μεγάλη χώρα για την Ελευθερία της οποίας έχει χυθεί πολύ ξένο αίμα, και εμείς οι Χιμαριώτες, όπως καλά γνωρίζετε, έχουμε προσφέρει όχι λίγα. Δεν ζητάμε ευεργεσίες από την Ιταλία, αλλά επιθυμούμε το έθνος αυτό να μην ξεχάσει ότι δεν θα αλλάξουμε ποτέ την Εθνικότητά μας.
Επιθυμούμε αυτά τα γεγονότα να γίνουν γνωστά στον ιταλικό λαό, ο οποίος δεν συμφωνεί με την ιταλική Πολιτική της κατάκτησης. Επιθυμούμε οι λαοί της Μεγάλης Βρετανίας, της Γαλλίας και των Ηνωμένων Πολιτειών να μάθουν ότι διαμαρτυρόμαστε ενάντια στην υποδούλωση και την εξόντωση την οποία ο σύμμαχός τους, η Ιταλία, ενώ διαλαλεί στο πλευρό τους ότι και εκείνη μάχεται για τις αρχές της Εθνότητας και της Ελευθερίας, επιβάλλει σε εμάς.
Σας εσωκλείω το Υπόμνημα των Βουλευτών της Βορείου Ηπείρου προς τη Βουλή των Ελλήνων, στην οποία εξελέγησαν νόμιμα αλλά δεν τους επετράπη η είσοδος λόγω της στάσης της Ιταλίας και της απειλής της να το καταστήσει αιτία πολέμου (casus belli). Από αυτό θα δείτε ποιες είναι οι αποφάσεις μας και πώς θα ενεργήσουμε.
Ο αρχηγός της Χιμάρας και Βουλευτής Αργυροκάστρου παρακαλεί τον φίλο του, Φιλελεύθερο Μέλος του Κοινοβουλίου E. Hilton Young, να πράξει το καλύτερο δυνατό για τη Χιμάρα και τη Βόρειο Ήπειρο.
(Υπεγράφη) ΣΠΥΡΟΣ ΣΠΥΡΟΜΙΛΙΟΣ
Η Ιταλία είναι χειρότερος εχθρός της ΕΛΛΑΔΑΣ απο τους Τούρκους.