Η μάχη των Λεύκτρων διεξήχθη στις 6 Ιουλίου του 371 π.Χ. στη Βοιωτία της Ελλάδας και σηματοδότησε το τέλος της μακρόχρονης κυριαρχίας της Σπάρτης, αναδεικνύοντας τη Θήβα ως την ηγετική στρατιωτική δύναμη ανάμεσα στις ελληνικές πόλεις-κράτη. Παράλληλα, η μάχη αποτέλεσε επανάσταση στην τέχνη του πολέμου και ανέδειξε την αποτελεσματικότητα της στενής προσωπικής σύνδεσης μεταξύ των μελών των επιλεγμένων στρατιωτικών σωμάτων.
Η Θήβα είχε αψηφήσει τη Σπάρτη αναλαμβάνοντας την ηγεσία μιας συμμαχίας βοιωτικών πόλεων, γεγονός που ώθησε τους Σπαρτιάτες, υπό τον βασιλιά Κλεόμβροτο, να οργανώσουν μια στρατιωτική εκστρατεία εναντίον της με δύναμη περίπου 12.000 ανδρών. Οι Θηβαίοι, μαζί με λίγους αναξιόπιστους συμμάχους, διέθεταν μικρότερο στρατό, αλλά ο στρατηγός Επαμεινώνδας κατάφερε να πείσει τους συμπολεμιστές του να αντιμετωπίσουν τον εχθρό στο πεδίο των Λεύκτρων.Η Θήβα διέθετε ισχυρό ιππικό, ωστόσο το πεζικό της φαινόταν υποδεέστερο απέναντι στους έμπειρους Σπαρτιάτες οπλίτες. Ο Επαμεινώνδας τότε εισήγαγε μια ριζικά νέα τακτική, ανατρέποντας την παραδοσιακή ελληνική στρατιωτική διάταξη: αντί να παρατάξει τη φάλαγγα σε ομοιόμορφο βάθος δώδεκα σειρών με τους καλύτερους στρατιώτες στα δεξιά, ενίσχυσε δραστικά το αριστερό του άκρο, σχηματίζοντας εκεί μια σφιχτή φάλαγγα πενήντα σειρών. Επικεφαλής της ήταν ο Ιερός Λόχος της Θήβας, ένα επίλεκτο σώμα 150 ζευγαριών ανδρών, γνωστό για την ανδρεία του, με αρχηγό τον Πελοπίδα.
Το αδύναμο κέντρο και η δεξιά πτέρυγα των Θηβαίων συγκρατούνταν σε απόσταση από τη σπαρτιατική γραμμή, καλυπτόμενα από ελαφρύ πεζικό και ιππείς. Ήταν ένα επικίνδυνο σχέδιο, αφού υπήρχε κίνδυνος το σπαρτιατικό αριστερό άκρο να υπερφαλαγγίσει τη μικρότερη θηβαϊκή δύναμη. Παρόλα αυτά, οι Θηβαίοι επιτέθηκαν λοξά και με συντριπτική ισχύ στο δεξιό άκρο των Σπαρτιατών, προκαλώντας βαριές απώλειες. Ο βασιλιάς Κλεόμβροτος σκοτώθηκε μαζί με τα περισσότερα μέλη της βασιλικής του φρουράς.
Οι υπόλοιπες πελοποννησιακές δυνάμεις, βλέποντας τα πλευρά τους εκτεθειμένα, κατέρρευσαν και εγκατέλειψαν το πεδίο της μάχης. Όσοι Σπαρτιάτες αξιωματικοί απέμειναν ζήτησαν ανακωχή για να περισυλλέξουν τους νεκρούς και τραυματίες τους. Ο Επαμεινώνδας, αντί να συνεχίσει την καταδίωξη, τίμησε το αίτημά τους.
Η ήττα αυτή κατέφερε καίριο πλήγμα στο κύρος της Σπάρτης, ενθαρρύνοντας πολλές πόλεις και υποτελείς της να αποστατήσουν. Ανάμεσα στους παρόντες στη μάχη ήταν και ο νεαρός Φίλιππος, μελλοντικός βασιλιάς της Μακεδονίας, ο οποίος αργότερα υιοθέτησε και τελειοποίησε τις στρατιωτικές καινοτομίες του Επαμεινώνδα, όπως και ο γιος του, Μέγας Αλέξανδρος, στις εκστρατείες του κατά των Περσών. Θηβαίοι: 300 νεκροί απο 8.500 στρατιώτες Σπαρτιάτες: 1.000 νεκροί απο 12.000 στρατιώτες
