Το «Αλβανικό Μοντέλο» κέντρου μεταναστών στο Μπαγκλαντές και το Κόσοβο

Το σχέδιο της ιταλικής κυβέρνησης υπό την Τζόρτζια Μελόνι, το οποίο προβλέπει την επιτάχυνση των διαδικασιών ασύλου εκτός ευρωπαϊκού εδάφους, έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις. Η απόφαση που πρόκειται να εκδώσει το Ανώτατο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο θεωρείται καθοριστική για την εξέλιξη του σχεδίου. Η υπόθεση αφορά τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες τα κράτη-μέλη της ΕΕ μπορούν να χαρακτηρίζουν μια χώρα ως «ασφαλή χώρα καταγωγής». Η Ιταλία, για παράδειγμα, έχει εντάξει το Μπαγκλαντές σε αυτήν την κατηγορία, αλλά η συζήτηση επικεντρώνεται στο αν επιτρέπεται μια χώρα να χαρακτηρίζεται συνολικά ως ασφαλής, ακόμη κι όταν δεν είναι ασφαλής για συγκεκριμένες ευάλωτες ομάδες, όπως οι ομοφυλόφιλοι.

Η απόφαση του Δικαστηρίου αναμένεται να έχει άμεσες επιπτώσεις και για τη Γερμανία, η οποία επίσης διατηρεί λίστα ασφαλών χωρών, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται χώρες των Δυτικών Βαλκανίων, η Γεωργία, η Γκάνα, η Μολδαβία και η Σενεγάλη. Σύμφωνα με την ειδικό στο δίκαιο μετανάστευσης Pauline Endres de Oliveira, οι ευρωπαϊκές κατευθυντήριες γραμμές για τον χαρακτηρισμό ασφαλών χωρών ισχύουν και στη Γερμανία, οπότε η απόφαση θα έχει δεσμευτικό χαρακτήρα και εκεί.

Η έννοια των «ασφαλών χωρών καταγωγής» συνδέεται άμεσα με την υλοποίηση του σχεδίου της Ιταλίας για την εξωτερική διαχείριση αιτημάτων ασύλου, γνωστό ως «μοντέλο Αλβανίας». Η βασική ιδέα είναι ότι οι αιτήσεις ασύλου από πολίτες που προέρχονται από τέτοιες χώρες μπορούν να εξετάζονται με ταχύτερες διαδικασίες, εκτός της ΕΕ. Η Ιταλία έχει επιλέξει την Αλβανία ως τόπο υλοποίησης αυτού του σχεδίου. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο καλείται τώρα να καθορίσει το νομικό πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν να εξετάζονται τέτοιες αιτήσεις σε τρίτες χώρες. Η καθηγήτρια Endres de Oliveira επισημαίνει ότι υπάρχουν ακόμη πολλά ανοιχτά νομικά ζητήματα σχετικά με το σχέδιο αυτό, όπως το αν η υποχρεωτική παραμονή των αιτούντων σε τέτοια κέντρα συνιστά στην ουσία παράνομη κράτηση, κάτι που αντίκειται στο διεθνές δίκαιο, αφού η υποβολή αίτησης ασύλου δεν αποτελεί λόγο στέρησης ελευθερίας.

Η Ιταλία έχει υπογράψει συμφωνία με την Αλβανία για τη δημιουργία δύο δομών φιλοξενίας, στις οποίες θα εξετάζονται αιτήσεις ασύλου σύμφωνα με την ιταλική νομοθεσία. Οι εγκαταστάσεις προορίζονται για μετανάστες που εντοπίζονται στη Μεσόγειο προτού φτάσουν στην Ευρώπη. Το μέτρο αφορά μόνο ενήλικες άνδρες από χώρες που θεωρούνται ασφαλείς. Γυναίκες και ανήλικοι εξαιρούνται. Οι αιτούντες δεν έχουν δικαίωμα να εγκαταλείπουν τα κέντρα κατά τη διάρκεια της εξέτασης της αίτησής τους. Η μεταφορά τους στην Ιταλία επιτρέπεται μόνο σε περίπτωση θετικής απόφασης.

Μέχρι στιγμής, το σχέδιο δεν έχει εφαρμοστεί πλήρως, καθώς αντιμετώπισε νομικά εμπόδια από το ιταλικό δικαστικό σώμα. Μετά τις αποφάσεις αυτές, η κυβέρνηση Μελόνι εξέδωσε νέο διάταγμα τον Μάρτιο, που επιτρέπει τη μεταφορά απορριφθέντων αιτούντων ασύλου στην Αλβανία, εν αναμονή της απέλασής τους. Έτσι διευρύνθηκε ο ρόλος των κέντρων. Τον Απρίλιο μεταφέρθηκαν για πρώτη φορά απορριφθέντες στην εγκατάσταση στο Gjader, στη βόρεια Αλβανία. Πριν από αυτό, τα κέντρα παρέμεναν κυρίως άδεια και χρησιμοποιούνταν από υπαλλήλους. Σύμφωνα με το περιοδικό “Altreconomia” και στοιχεία του ιταλικού Υπουργείου Εσωτερικών, μέχρι τα τέλη Ιουνίου περίπου 110 άτομα είχαν περάσει από τις δομές. Το υπουργείο, ωστόσο, δεν έχει δώσει επίσημα στοιχεία για τον αριθμό των ατόμων που παραμένουν σήμερα εκεί.

Η συμφωνία Ιταλίας–Αλβανίας έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον πολλών χωρών της ΕΕ, καθώς ορισμένες κυβερνήσεις εξετάζουν την πιθανότητα υιοθέτησης παρόμοιων μοντέλων. Η Δανία, για παράδειγμα, έχει εκφράσει νωρίς ενδιαφέρον για την εφαρμογή διαδικασιών ασύλου σε τρίτες χώρες. Η ευρωπαϊκή μεταρρύθμιση στο άσυλο δεν αποκλείει τέτοιες πρωτοβουλίες, αλλά προβλέπει ελαφρώς διαφορετικό νομικό πλαίσιο. Τον Απρίλιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε επίσης τη δημιουργία κοινής ευρωπαϊκής λίστας ασφαλών χωρών καταγωγής, περιλαμβάνοντας το Κόσοβο, το Μπαγκλαντές, την Κολομβία, την Αίγυπτο, την Ινδία, το Μαρόκο και την Τυνησία, ώστε να επιταχυνθούν οι διαδικασίες. Η πρόταση πρέπει να εγκριθεί από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο.

Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς (CDU) έχει δηλώσει θετικός στην κατ’ αρχήν διερεύνηση τέτοιων λύσεων. Κατά την επίσκεψή του στη Ρώμη τον Μάιο, ανέφερε ότι η μεταφορά των διαδικασιών ασύλου σε τρίτες χώρες θα εξεταστεί, παρά τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει το ιταλικό εγχείρημα. Ωστόσο, έκθεση του γερμανικού Υπουργείου Εσωτερικών, υπό την προηγούμενη υπουργό Νάνσι Φέιζερ (SPD), τόνισε ότι η εφαρμογή ενός τέτοιου μοντέλου εκτός ΕΕ είναι ιδιαίτερα δύσκολη στην πράξη. Η γερμανική κυβέρνηση εισήγαγε πρόσφατα μεταρρύθμιση που επιτρέπει τον χαρακτηρισμό ασφαλών χωρών με απλό κυβερνητικό διάταγμα, χωρίς την έγκριση του κοινοβουλίου ή της Άνω Βουλής.

Παράλληλα, αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις συζητούν το ενδεχόμενο δημιουργίας «κέντρων επιστροφής» εκτός ΕΕ, όπου θα μεταφέρονται άτομα των οποίων οι αιτήσεις ασύλου έχουν απορριφθεί οριστικά. Ο Γερμανός υπουργός Εσωτερικών Αλεξάντερ Ντόμπριντ (CSU) έχει εκφράσει την υποστήριξή του σε αυτό το σχέδιο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη καταθέσει σχετική πρόταση, η οποία βρίσκεται υπό διαπραγμάτευση με τα κράτη-μέλη και το Ευρωκοινοβούλιο. Σε αντίθεση με το «μοντέλο Αλβανίας», το οποίο προβλέπει την εξέταση των αιτήσεων στο εξωτερικό προτού ληφθεί οποιαδήποτε απόφαση, τα κέντρα επιστροφής αφορούν τη διαχείριση όσων έχουν ήδη απορριφθεί.