By Philip Giovannis
Saint Cosmas visited Deropolis in 1775, 1777 and 1779Unfortunately, we do not know exact dates to be able to "follow" him on his journeys. All that is known are the oral traditions of the villages he passed through and a few notes - memories in church books.
Στους Ζερβάτες πέρασε δύο φορές έξω από το χωριό γιατί την εποχή εκείνη βρισκόταν εκεί οι αγάδες και οι φοροεισπράκτορες με τους οπλοφόρους ακολούθους τους. Από αυτό υποθέτουμε ότι ήταν εποχή της συγκομιδής των σπαρτών (γεννημάτων) περίπου τους μήνες Ιούνιο και Ιούλιο. Σε σημείωση σε εκκλησιαστικό βιβλίο της Μονής Δούβιανης αναφέρεται η ημερομηνία ” 28 Ιουνίου 1777 ” , αλλά δεν είναι σίγουρο αν αυτή είναι η ημέρα που κήρυξε στο χωριό ή αν είναι η η ημέρα που γράφτηκε η σημείωση. Στα Ιωάννινα κήρυξε στις αρχές Αυγούστου 1779 λίγες ημέρες πριν το μαρτύριό του. Από αυτά τα λίγα μπορούμε να υποθέσουμε ότι his marches were from May to August, that is, during the summer months.
The roads he traveled δεν έχουν καμία απολύτως σχέση με το σημερινό οδικό δίκτυο . Τους χρόνους εκείνους ο κεντρικός δημόσιος δρόμος που ξεκινούσε από τα Ιωάννινα (διοικητικό κέντρο τότε) προς το Αργυρόκαστρο και το λιμάνι – «Σκάλωμα» των Αγίων Σαράντα, ήταν το «μεγάλο δερβένι» , που στην περιοχή της Δερόπολης ερχόμενο από την Βοστίνα (Πωγωνιανή) περνούσε ανάμεσα από Αργυροχώρι και Ραντάτες , στα «χάνια της Επισκοπής» και στη συνέχεια διακλαδώνονταν προς Αργυρόκαστρο περνώντας κάτω από τα χωριά της «Ρίζας» (Δερόπολης) , το Λιμπόχοβο και το «γιοφύρι της Κυράς» και προς Δέλβινο και Αγ.Σαράντα περνώντας από τον κάμπο, το «γιοφύρι της Γλύνας» (Γράψης) και την βόρεια πλευρά του «μεγάλου λάκκου» – «πέρασμα Μουζίνας». Το σημερινό οδικό δίκτυο (Κακαβιάς) χαράχτηκε το 1887-90 από τον Οθωμανικό στρατό, το 1917 από τον Γαλλικό στρατό με κατεύθυνση Αγ.Σαράντα – Κορυτσά και βελτιώθηκε το 1939 από τον Ιταλικό στρατό κατοχής. Έως τότε τα χωριά της ορεινής Άνω Δερόπολης συνδέονταν μεταξύ τους από μονοπάτια και περάσματα και η επικοινωνία τους με το Πωγώνι ήταν από την πλαγιά των Ζωναρίων από την «μικρή και μεγάλη σκάλα». Τα υπόλοιπα χωριά από Βόδριστα ως και την Κολορτσή εκτός από τα μονοπάτια του βουνού είχαν και μεγαλύτερο πέρασμα στους πρόποδες του Πλατυβουνίου ,παράλληλο με τους «σερτούς» (πηγάδια) των χωριών σε μια νοητή ευθεία κατά μήκος του κάμπου.
These are the paths saint Cosmas Followed. συνοδευόμενος από τους «μαθητές» του, μια μικρή ομάδα μοναχών και ιερομονάχων , που ο καθένας είχε την αποστολή του … Άλλοι προπορεύονταν για να προετοιμάσουν την υποδοχή του στα χωριά ή τις πόλεις που θα πήγαινε ( άδεια από τις Οθωμανικές αρχές στις πόλεις, ενημέρωση των Δημογερόντων στα χωριά , εξεύρεση τόπου που θα φιλοξενούνταν και θα κατέλυαν, πληροφορίες για την μορφωτική και οικονομική κατάσταση των κατοίκων, προβλήματα και ιδιαιτερότητες …). Άλλοι έμεναν πίσω όπου χρειάζονταν για να συμβουλεύσουν και να πραγματοποιήσουν τις προτροπές του για σχολεία … Οι Ιερομόναχοι εξομολογούσαν και λειτουργούσαν … Κάποιοι έγραφαν το κήρυγμά του και πολλές φορές άφηναν στους γραμματισμένους του χωριού ένα αντίτυπο ή σημειώσεις με τις «προφητείες» του … Δεν γνωρίζουμε τον αριθμό τους ούτε τα ονόματά τους . Όταν τον συνέλαβαν στο Μπεράτι συνέλαβαν και 5 «μαθητές» του , που οι αρχές τους περιόρισαν – έκλεισαν στο Μοναστήρι της Αρδενίτσας για ένα περίπου χρόνο . Από εκεί ένας από αυτούς που ονομάζονταν Αναγνώστης Γεώργιος Ζήκου Μπιστρέκης έγραψε επιστολή προς τους χριστιανούς του τόπου για βοήθεια ….
Let us assume that according to the customs of the place, he was welcomed and preceded by elders and residents of the villages and they definitely ordered village guides - knowledgeable about the paths - to show him the way.
On these journeys he avoided challenges and encounters with non-believers, and perhaps this is the reason why he avoided visiting the villages of "Roots of Deropolis" , which are located very close to the main road – “megalo derveni”, border the Muslim villages of Chrysodoli, Nebravista and Limbokhovo, in their area there were “manors” and at the time of his visits the “agades” with their “servants” were there. The residents of these villages, notified of his visits, went to listen to him, to consult him and to receive his blessing in the nearest villages.
On the west side of Deropolis (όπως είναι σήμερα στα όρια της Αλβανικής επικράτειας) , στους πρόποδες της Μουργκάνας και του Πλατυβουνίου βρίσκονταν την εποχή του Αγ. Κοσμά 26 χωριά . Στα περισσότερα από αυτά γνωρίζουμε από παραδόσεις ότι πέρασε το 1777 .Γνωρίζουμε επίσης ότι βρέθηκε το 1775 και το 1779 στη Μονή Πέπελης και στην Βόδριστα από όπου κατευθύνθηκε προς την Μονή Δρυάνου και την Δρόβιανη , προερχόμενος και τις δύο φορές από την Λεσινίτσα του Δελβίνου, το οροπέδιο «Πουλιτσά» και το χωριό Κρά. Από την παράδοση του χωριού Λόγγος γνωρίζουμε ότι βρέθηκε στην Άνω Δερόπολη προερχόμενος από την Καστάνιανη (Καστανή) Πωγωνίου, την οποία επισκέφτηκε δύο φορές, από τον δρόμο – μονοπάτι πού ονομάζετε «μεγάλη σκάλα» στην περιοχή της Μονής Ζωναρίων. Άλλες «είσοδοι» του Αγίου στην Δερόπολη δεν αναφέρονται.
The only way for us to "follow" him on his journey to Deropolis is to start from its southernmost village, Kossovitsa, to the northernmost, which in those years was Kolortsi outside Gjirokastra.
In the border village divided between Greece and Albania Kossovitsa of the mountainous Ano Deropolis, on the border line, an icon dedicated to Saint Kosmas is built, because in this location he preached and according to local tradition prophesied that "the place will one day be divided by a wire..."*. The icon was built by someone from the Kalyvas family, which later spread to many villages of Deropolis and bears the name "the 'konisma of Kalyvas".
(* The Kosovitsa's stables, after the border was drawn, they formed a separate village with the name Vatsounia. Today, from the village church, they are called Agia MarinaFrom the Ahouria so, a path began (which in some places was a cobblestone road) that ended at the rich monastery. Makralexis on its slopes MurganaIn essence, it was part of the main road that connected the Savior με τη ListThis road continued through Lias tou Babourio and Tsamantas, ending (circling the mountain) again in Sotira. *(From the Blog “LA BASTIA”). It is possible that saint cosmas passed through This Road to visit the villages of Kossovitsa and Sotira during his tour of filiates And the villages of the area. ).
At the foot of Mount Murgana and at the base of a steep ravine you will find the mansion village Savior with the well-traveled "kyratzides" and agogiates. Sotira had a school from the mid-18th century and the Saint had been informed of this. After passing through Kossovitsa, Christos Katsis from Kossovitsa informs us, he proceeded towards Sotira, where they were more awaited. As he left, he left them his wish: “May you have my wish” … “since then, all the surrounding villages have been jealous of Sotira”.
Από την Κοσσοβίτσα έως το Μοναστήρι και το χωριό της Πέπελης , σε δασωμένες χαράδρες και πλαγιές βρίσκονται τα χωριά Σωτήρα, Λόγγος, Κακογοραντζή (σήμερα Κρυονέρι), Λοβίνα (και Λυκομίλι σήμερα), Σελιό και Κλεισάρι. Σε όλη αυτή την διαδρομή πέρασε ο Άγιος από τα δύσβατα μονοπάτια του βουνού και οι κάτοικοί τους ειδοποιημένοι πήγαιναν να πάρουν την ευλογία του και τις συμβουλές του … ίσως κάποιοι να τον ακολούθησαν και ως το Μοναστήρι της Πέπελης … Στη διαδρομή αυτή γνωρίζουμε τρείς στάσεις του. Οι δύο σύντομες για να ξεκουραστεί και να μιλήσει με τους κατοίκους : Η μία ανάμεσα από Σωτήρα και Kakogorantzi (near this village) where the place was "marked" with an icon since then, but also after the "persecution" of the churches (1991) with a donation from Theophanis Ath. Kolosi. The other one to the north of the village Lock "on the road to "souvria" .... there is an icon" ... Tradition says that at this point Patro - Kosmas rested, as he walked towards Vodino and Vodrista. It was built in 2006 by the villager Theophanis Sp. Tsokas", as George Th. Mitsis writes in his album about the icons and churches of Ano Deropolis.
Before reaching the borders of Kleisari, he passed through the village Selio όπου του έγινε υποδοχή από τους κατοίκους. Μίλησε στο μεσοχώρι, στο κέντρο του χωριού στην τοποθεσία «χοροστάσι» κι εκεί υπάρχει εικόνισμα στον τόπο που κάθισε . Εικόνισμα υπήρχε από παλιά και «πιο πέρα από το Εκκλησάκι της Παναγιάς …. Στη στροφή του μικρού λόφου στη θέση όπου κατά την παράδοση , κάθισε ο Άγιος Κοσμάς, για να ξεκουραστεί μετά τη διδαχή που έκανε στο Μεσοχώρι του Σελιού. Στη θέση τούτη , χειμώνα καλοκαίρι, βγαίνει μια αρωματική μυρουδιά που σκορπίζεται γύρω και την αναπνέει με ευχαρίστηση ο διαβάτης.» περιγράφει ο Δημοσθένης Αριστ. Νάτσης στην αναφορά του για τα χωριά Κλεισάρι και Σελιό το 1980.
In a memoir written by the village priest in 1780 on the pages of the Gospel of the church of St. Athanasius, you mention that St. Kosmas passed through Selio twice in 1777 and 1779, probably the second time coming from the Monastery of Pepeli. The memoir reads:
"This is the Gospel from the shrine of Saint Athanasius; in the year 1776 (1756?) I was born the Pope of Zesis on June 1 and in the year 1777 the world passed away for the first time; I was reborn in the year 1778 and again the world came for the second time and taught the choir and erected a throne* and a cross in the year 1780, December 17."
*"Throne" was the name given to the stool where he would climb and speak, and "Cross" was erected in the places where he spoke as a blessing and a memento. In the area of Ano Deropolis there are three monasteries. The Virgin of Kossovitsa, the monastery of "Zonaria" or "Kakiomenou" and the monastery of the Holy Trinity of Pepeli, famous for its social and educational contribution beyond the borders of Deropolis and the entire Metropolitan region.
The monastery of Pepeli saint Kosmas visited it three times, in 1775, 1777 and 1779. In 1777 he found himself there on his way to the villages of Deropolis. In 1775 and 1779 he came from the region of Delvinos and specifically from the village of Lesinitsa where the Monastery of Germanos with its school from the years of the Despotate.
Το μοναστήρι της Πέπελης «λειτουργούσε κάθε μέρα με δυό – τρείς παπάδες. Οι προσκυνητές κάθε μέρα ήταν πάνω από πενήντα. Ξόδευε κάθε τριήμερο ογδόντα οκάδες αλεύρι καλαμποκίσιο, που σημαίνει με το λογαριασμό, το ένα άλλο ένα, εκατόν εξήντα οκάδες ψωμί, δηλαδή πενήντα οκάδες ψωμί την ημέρα…» (Α.Χ.Μαμμόπουλου ” στην Αγία Τριάδα της Πέπελης”). Οπωσδήποτε με την επίσκεψη του Αγίου θα είχαν ειδοποιηθεί κάτοικοι από τα πλησιέστερα χωριά που δεν είχε επισκεφτεί . Η εκκλησία του μοναστηριού είναι κτισμένη στον τόπο παλαιότερης το 1754 σε ένα μεγάλο πλάτωμα περιτριγυρισμένο τότε από συγκροτήματα κελιών , τράπεζας , σχολείου , χώρους φιλοξενίας , φρενοκομείου, βρεφοκομείου … Εκεί στο νοτιοανατολικό άκρο της εκκλησίας ακούμπησε τον «θρόνο» – σκαμνί του και δίδαξε τους συγκεντρωμένους χριστιανούς τις αλήθειες της χριστιανικής πίστης. Στην πρώτη από τις επισκέψεις του εκεί (1775) είπε και τις παρηγορητικές και συμβουλευτικές ” προφητείες” του … (θα αναφερθούμε για αυτές στο = Β’ = κεφάλαιο).** Στις προφητείες αυτές αναφέρονται χωριά και τοποθεσίες που προϋποθέτουν γνώση της «γεωγραφίας» της περιοχής , πράγμα που εντυπωσιάζει … Επίσης αναφέρετε ότι σε πολλές από αυτές τις τοποθεσίες θα σωθεί κόσμος σε δύσκολους καιρούς … Όταν έγινε «η μεγάλη φυγή» την πρωτοχρονιά του 1991 πολλοί ήταν αυτοί που τις θυμήθηκαν και μιλούσαν για εκπλήρωσή τους (!)…
Σε ανάμνηση αυτών των επισκέψεων , μετά το μαρτύριό του, τοποθετήθηκε πέτρινος σκαλιστός Σταυρός στο σημείο που στάθηκε να μιλήσει και πίσω του, στην νοτιοανατολική γωνία της εκκλησίας, τοιχογραφήθηκε η αγιασμένη μορφή του. Τα δύο αυτά αναμνηστικά διατηρήθηκαν έως τα χρόνια της Γερμανικής κατοχής όταν οι κατακτητές έκαψαν το κτιριακό συγκρότημα της μονής. Το 1991 σώζονταν ίχνη από την τοιχογραφία αυτή και με τον καθαρισμό του χώρου βρέθηκε και ο πέτρινος Σταυρός. Από το 2000 και μετά με πρωτοβουλία Άνω Δεροπολίτικων συλλόγων και τις ευλογίες την Μητρόπολης Αργυροκάστρου κατασκευάστηκε στον τόπο αυτό στέγαστρο σε παραδοσιακό ρυθμό και τοποθετήθηκε ο ίδιος πέτρινος Σταυρός στο σημείο που ήταν αρχικά. Το 2020 με πρωτοβουλία της Μητρόπολης Αργυροκάστρου και την συμβολή του ΠανωΔροπολίτη ζωγράφου Γιώργου Θεοφ. Μήτση, στον τόπο της παλιάς τοιχογραφίας τοποθετήθηκε νεώτερη ”σύνθεση”, που παριστάνει τον Άγιο να κηρύττει στον λαό της Δερόπολης.
On his way in 1775 and 1779 To and from the monastery of pepeli He passed through the village Beef As the teacher Vasilis Lachanas informs us, “outside the village on the path that you call “narrow”, when we pass through some points, the place smells of musk and passersby say that “Saint Kosmas sat here and left a scent of musk””.
After the final demarcation of the greek-Albanian border In 1921, at the location located between the mountainous and plain Ano Deropolis and called Vrysera, δημιουργήθηκε αρχικά από το Αλβανικό κράτος και αργότερα από τον ιταλικό στρατό κατοχής, πολιτικό και στρατιωτικό κέντρο, το οποίο στα χρόνια της δικτατορίας (1944-91) εξελίχτηκε σε κωμόπολη – διοικητικό κέντρο της Άνω Δερόπολης . Φυσικό ήταν να μην υπήρχε μέριμνα για κτίσιμο εκκλησίας από το ”αθεϊστικό” καθεστώς. Με την πτώση της δικτατορίας το 1991 και μετά την τοποθέτηση του Πατριαρχικού Εξάρχου κ.κ..Αναστασίου στην Αλβανία, συστάθηκε ενορία και στο κέντρο του χωριού κτίστηκε μεγαλοπρεπής τρίκλιτη βασιλική με χαγιάτι και καμπαναριό προς τιμή του Αγίου Κοσμά.
On the descent from Lesinitsa and the mountainous Deropol village of Kra to the north, the plain Deropol begins with the village first. Vodrista .
Ο Ν.Γ.Μυστακίδης αναφέρει ότι πέρασε ο Άγιος Κοσμάς από την θέση ”πετσαλούδα” της Βόδριστας κατευθυνόμενος για το χωριό Μπουλιαράτι. Ο Ηλίας Χ. Μπάρκας στο βιβλίο του ”Η ιστορία της Βόδριστας” γράφει για την επίσκεψη αυτή : «Ο Πατήρ Κοσμάς επισκέφτηκε τα μέρη μας (το χωριό μας μάλιστα δύο φορές) μέσα σε μικρή περίοδο, το 1773 (*1775) και το 1777. Την πρώτη φορά ήρθε στην Μπόντριστα από την Λεσινίτσα και του Κρά, συνοδευόμενος από ανθρώπους αυτών των χωριών. Κάθισε και κήρυξε έξω από την εκκλησία, εκεί που είναι το εικόνισμά του. Από το χωριό μας πήγε στη μονή Ντριάνου. Την δεύτερη φορά, όπως έλεγαν οι παλιότεροι, καθώς ερχόταν από την Πετσαλούδα κάθισε να ξεκουραστεί κάτω από τον Προφήτη Ηλία, στο δρόμο που περνάει τώρα δυτικά του Αϊ Λιά προς τη λίμνη. Οι πρόγονοί μας έλεγαν πως το μέρος εκείνο που κάθισε ο Άγιος, ευωδιάζει. Αυτό το έλεγαν και για άλλα μέρη. Μετά πήγε στο Μπουλιαράτι …»
The Greek teacher Yannis Androutsos writes approximately the same thing, clarifying that "he passed by teaching from "Petsalouda" of "Kanestri", a place east of Vodrista, on the road that comes from the villages of Ano Deropolis. At this place where our villagers welcomed him, an icon was built...".
Very close to Vodrista is the village BouliaratesThe elders of Bouliarate, Zervata and Droviani, were co-supervisors of the wealthy monastery of Dryanos. This monastery, from the 13ththe with 14the αιώνα συντηρούσε οικονομικά το ένα από τα δύο σχολεία της Δρόβιανης στο μετόχι της των Αγίων Αποστόλων. Διακρίνονταν οι Μπουλιαρατινοί για την μόρφωσή τους, που οφείλονταν στη σχέση αυτή (Μπουλιαράτες – Μονή Δρυάνου – Δρόβιανη) και ίσως ο Άγιος Κοσμάς πήγε εκεί με συστάσεις για λειτουργία σχολείου στην κοινότητα αυτή. Κήρυξε στην κεντρική τους πλατεία (πλατεία Τσέτσου) εκεί που είναι κτισμένο το σχολείο και εικόνισμα του Αγίου, που αναγράφετε η χρονολογία 1777. Διηγούνται οι κάτοικοι των γειτονικών με τους Μπουλιαράτες χωριών και της απέναντι ”Ρίζας Δερόπολης” ότι οι πρόγονοί τους πήγαν εκεί και τον άκουσαν. Ο Δροπολίτης καθηγητής Ν.Παπαδόπουλος από πληροφορίες που είχε συλλέξει την δεκαετία του 1930 λέει : «… εις τους Μπουλιαράταις, του έγινε μεγάλη υποδοχή. Γέροντες, νέοι και γυναίκες, αγρόται και τσιφτσήδες, πιστικοί του χωριού, των μπέηδων και του Μοναστηρίου του Δρυάνου, λαός πολύς από τα γύρω χωριά, την Κακαβιάν, τον Άγιο Νικόλα, το Αργυροχώρι, τους Ζερβάταις και τους Γεωργουτσάταις, κατέβηκαν από τα ψηλώματα και έτρεξαν οπίσω από τον Άγιον εις το μεσοχώρι, πλησίον του σχολείου, δια να ακούσουν την διδαχήν του.».
Από τους Μπουλιαράτες κατάγεται ο δάσκαλος Γεώργιος Κ. Καλυβόπουλος , ο οποίος είναι ο πρώτος Δεροπολίτης που ασχολήθηκε με τον Άγιο Κοσμά στον τόπο μας και την συλλογή προφητειών του. Γράφει ο ίδιος : « Το 1912 υπηρετούσα ως δάσκαλος στη Βήσσανη. Από την αρχή εκείνου του χρόνου γινόταν πολύς λόγος για τον Αγιοκοσμά και τις προφητείες του. Ο λαός πίστευε, ότι θα έρθει πιά ο καιρός της εκπλήρωσής τους ………. Μου γεννήθηκε τότε η ιδέα να κάμω συλλογή αυτών των προφητειών. Να μαζέψω δηλ. και να καταγράψω κάθε διάδοση, που κυκλοφορούσε ανάμεσα στους χωρικούς και θεωρούνταν προφητεία ειπωμένη από τον Άγιο ….. Η συλλογή γινόταν σιγά σιγά και διάρκησε καθόλη την περίοδο των πολέμων ….. Ύστερα δούλεψα κατά καιρούς το υλικό, που μάζεψα, το καθάρισα από αντικρουόμενα στοιχεία και το κατάταξα σε μια λογική σειρά …..». Παραθέτει 61 προφητείες και συνεχίζει : «Το 1936 δημοσιεύσαμε για πρώτη φορά τις προφητείες στο περιοδικό «Βόρειος Ήπειρος» προσθέτοντας λίγα σχόλια μόνο….». Δημοσιεύτηκαν πάλι το 1980 στο « Β’ Λεύκωμα ”Η ΔΡΟΠΟΛΙΣ” – Έκδοσις της εν Αθήναις Ενώσεως Δροπολιτών ”Ο ΔΡΙΝΟΣ”, με περισσότερα σχόλια.
After Bouliarates is the village Zervates, within whose boundaries you will find the monastery of Dryanos. Saint Kosmas passed outside this village in 1777 and 1779, because that time was the harvest season (summer-threshing) and the agades and tax collectors with their armed subordinates were in the village and he avoided this encounter.
Το 1777 πέρασε κάτω από το χωριό, πολύ κοντά στη σημερινή δημόσια οδό, όπου βρίσκονταν το ”μέγα πηγάδι”, από το οποίο υδρεύονταν το χωριό τους θερινούς μήνες. Εκεί κάθισε στον ίσκιο μιας ”γκορτσιάς” (άγρια αχλαδιά) και συνομίλησε με τους κατοίκους που έτυχε να υδρεύονται εκεί. Σε ανάμνηση της σύντομης αυτής στάσης κτίστηκε εκεί εικόνισμα. Νεώτερες διηγήσεις λένε πως «τα χρόνια της δικτατορίας μεταξύ 1960 – 1970, θέλησαν να ξεριζώσουν την ”γκορτσιά” αυτή, αλλά μόλις το τρακτέρ πήγε να την τραβήξει χάλασε και έμεινε ακίνητο … Έγινε και μια δεύτερη προσπάθεια χωρίς αποτέλεσμα … Έτσι η ”γκορτσιά” βρίσκετε εκεί ακόμη ως σημάδι…»
Το 1779 πέρασε πάνω από το χωριό με κατεύθυνση το μοναστήρι του Δρυάνου και την Δρόβιανη. Από όλα τα μέρη που περνούσε ευλογούσε με το σημείο του Σταυρού χωριά και τόπους που έβλεπε από μακριά και δεν τα επισκέπτονταν. Η παράδοση του χωριού Γεωργουτσάτες λέει πως στην πορεία του αυτή προς την Δρόβιανη συναντήθηκε στο βουνό με τους μοναχούς της μονής Προφήτη Ηλία, η οποία συντηρούσε το δεύτερο σχολείο της κάτω Δρόβιανης στο μετόχι της . Από εκεί ψηλά ευλόγησε το χωριό και τον τόπο τους σε βουνό και κάμπο.
On his way in 1777, after Bouliarates he headed north, stopping at the pit of Writing where he spoke with the villagers who came out to receive his blessing and from there he rested in the vineyards Of frastani at the Chapel Of agios vasilios where the villagers went and met him. Liougari, Frastanis and Goritsas. He spoke to them simply as he usually did and asked for information about the inhabitants, the churches and the monastery of Panagia. He was saddened to find that the inhabitants of these villages spoke an idiom mixed with Albanian and Greek words. With the love he expressed with the tone of his voice and his gaze, he made recommendations to them on how they should speak and suggested that they build a school with the monastery's income.
Ο καθηγητής Νίκος Παπαδόπουλος με καταγωγή από την Γορίτσα, όταν ήταν μαθητής στο Πωγωνιανής την δεκαετία του 1930, στις διακοπές του με ανήσυχο πνεύμα ερευνούσε παραδόσεις και ιστορικά του τόπου του. Έτσι διέσωσε μια παλιά παράδοση της Φραστανής, την οποία άκουσε το 1930 από τον 90/χρονο τότε Νικόλα Ρούτση, που λέει : Στην ομιλία του προς τους κατοίκους των χωριών αυτών είπε και τα παρακάτω λόγια : «Εσείς εδώ στα χωριά του κάμπου της όμορφης Δερόπολης ομιλείτε όλοι ελληνικά και καταλαβαίνετε καλά τα λόγια μου, σε όλα τα χωριά που γύρισα μονάχα ελληνικά ήκουσα και τώρα εδώ για πρώτη φορά παραξενεύομε, που ακούω ξένη γλώσσα. Σείς εδώ είσθε οι καλύτεροι χριστιανοί από όσους εγνώρισα, γίνετε τώρα και οι καλύτεροι ρωμιοί, για να ‘χετε την ευλογία του Χριστού μας». Η ευχή αυτή του Αγίου Κοσμά πραγματοποιήθηκε. Τα χωριά αυτά έφτιαξαν σχολεία ελληνικά και οι κάτοικοί τους μετά από δύο γενιές στην μεν Γορίτσα απέβαλαν τελείως τις αλβανικές λέξεις από το γλωσσολόγιό τους, οι δε της Φραστανής και της Λιούγκαρης χρησιμοποιούσαν μόνο τις λέξεις εξωτερικής χρήσης για τον προσδιορισμό τοποθεσιών κ.ά. Τα σχολεία τους και η μόρφωσή τους ήταν πάντα στα ελληνικά και μόνο στα χρόνια της δικτατορίας μεταξύ 1950-’91 επιβλήθηκαν αλβανικά σχολεία. Με την πτώση της δικτατορίας το κυριότερο αίτημά τους ήταν η επανένταξή τους στην ελληνική μειονότητα και το άνοιγμα ελληνικών σχολείων πράγμα που το πέτυχαν.
Leaving these villages, they say that he climbed atop a very small rocky conical hill that is located between the plain and the steep hill of Goritsa from where you can see all of Deropolis. From there he blessed the entire area by making the sign of the Cross at the four points of the horizon. Today, at the top of the hill, an icon is erected in his memory.
He then passed below the village of Teriahates and after a brief stop at Sofratika where he spoke to the residents, he ascended to Douviani.
In the Douviani φιλοξενήθηκε στο μοναστήρι της , που βρίσκετε πολύ κοντά στο χωριό και συνομίλησε με τους μοναχούς και τους δημογέροντες του χωριού, από τους οποίους πληροφορήθηκε την οικονομική και μορφωτική κατάσταση των κατοίκων. Διαπίστωσε, ότι παρ’ όλο τον πλούτο και την φιλομάθειά τους δεν είχαν οργανωμένο σχολείο. Ζήτησε τότε να καλέσουν την επόμενη μέρα τους κατοίκους σε σύναξη για να τους μιλήσει στη μέση του παλιού χωριού σε ένα πλάτωμα – αλωνάκι που είχε προσέξει κατά την άνοδό του στο μοναστήρι και το ονόμαζαν ”ράχη”.
Τους παλιούς Δουβιανίτες όπου και να τους συναντούσες στην ξενιτειά ή στο χωριό μετά την δικτατορία, μιλούσαν για την επίσκεψη του Αγίου Κοσμά στο χωριό τους σαν να είχε συμβεί στις μέρες τους. Το γεγονός αυτό είχε ”σημαδέψει” την παράδοση του χωριού και των οικογενειών τους από γενιά σε γενιά … Μιλούσαν για την γλυκύτητα του σεβάσμιου προσώπου του και το ήρεμο της ομιλίας του και του βλέμματος του , ανέφεραν τις συμβουλές που τους έδωσε … «να μείνουν πιστοί στη θρησκεία των πατέρων τους και να μη δειλιάσουν από τα βάσανα και την αρνηθούν, γιατί θα είναι καταραμένοι κι αυτοί και τα παιδιά τους», «να μάθουν τα παιδιά τους γράμματα, αν θέλουν να προκόψουν και να έχουν την ευλογία του Χριστού και της Παναγίας», τους είπε ακόμη «αν δε μπορείτε να βάλετε δάσκαλο να μάθη γράμματα τα παιδιά σας, να κάμη τον δάσκαλο ένας από τους πατέρες του Μοναστηριού σας, κι αν αυτό δεν μπορεί να γίνει, τότε να πληρώσει το Μοναστήρι, που έχει πολλά εισοδήματα, και να βρείτε δάσκαλο το γρηγορότερο, γιατί την άλλη φορά που θα ξαναέρθω στο χωριό σας, αν δεν βρω δάσκαλο, θα ‘χετε την κατάρα μου».
His words “caught on”… There, at this gathering, the fathers of the monastery were willing to carry out his recommendation, the men decided to send their children to school and on the same day they made sure to set up a makeshift school in one of the monastery’s cells, the first after the “bank” and the “star”… This cell later, and until 1966, when it was destroyed, was “the great one”, the “mansion” of the monastery.
They also recount that "the Saint was pleased with the attention they showed to their teaching, blessed them and wished "that Douviani may grow and prosper."
Τους παλιούς Δουβιανίτες όπου και να τους συναντούσες στην ξενιτειά ή στο χωριό μετά την δικτατορία, μιλούσαν για την επίσκεψη του Αγίου Κοσμά στο χωριό τους σαν να είχε συμβεί στις μέρες τους. Το γεγονός αυτό είχε ”σημαδέψει” την παράδοση του χωριού και των οικογενειών τους από γενιά σε γενιά … Μιλούσαν για την γλυκύτητα του σεβάσμιου προσώπου του και το ήρεμο της ομιλίας του και του βλέμματος του , ανέφεραν τις συμβουλές που τους έδωσε … «να μείνουν πιστοί στη θρησκεία των πατέρων τους και να μη δειλιάσουν από τα βάσανα και την αρνηθούν, γιατί θα είναι καταραμένοι κι αυτοί και τα παιδιά τους», «να μάθουν τα παιδιά τους γράμματα, αν θέλουν να προκόψουν και να έχουν την ευλογία του Χριστού και της Παναγίας», τους είπε ακόμη «αν δε μπορείτε να βάλετε δάσκαλο να μάθη γράμματα τα παιδιά σας, να κάμη τον δάσκαλο ένας από τους πατέρες του Μοναστηριού σας, κι αν αυτό δεν μπορεί να γίνει, τότε να πληρώσει το Μοναστήρι, που έχει πολλά εισοδήματα, και να βρείτε δάσκαλο το γρηγορότερο, γιατί την άλλη φορά που θα ξαναέρθω στο χωριό σας, αν δεν βρω δάσκαλο, θα ‘χετε την κατάρα μου».
His words “caught on”… There, at this gathering, the fathers of the monastery were willing to carry out his recommendation, the men decided to send their children to school and on the same day they made sure to set up a makeshift school in one of the monastery’s cells, the first after the “bank” and the “star”… This cell later, and until 1966, when it was destroyed, was “the great one”, the “mansion” of the monastery.
They also recount that "the Saint was pleased with the attention they showed to their teaching, blessed them and wished "that Douviani may grow and prosper."
The Saint taught in Douviani in June 1777. In a "paraphyllum" of the monastery's Triodion that survived from before 1940, there were the following two recollections:
"Year 1777, June 28, I recall that I, Papathanasis from the village of Doviani, write and testify to the fact that the monk Kosmas passed by and taught in the village and the whole village gathered and listened to his teaching, the fathers of the Doviani monastery were also there and they also listened to Kosmas and his words."
"In the year 1780, I recall that Papathanasis from the Doviani choir wrote and testified at the time when Kurt Pasha drowned Kosmas."
He passed the villages of Vanista and Kalogorantzi, blessing them with the sign of the Cross as he usually did. Between the two villages on the path that connects them, near the legendary spring "Skotini" and on the borders of the village Kalogorantzi, there is a location called "Stavros". They say that from there Saint Kosmas blessed the village and after that the residents built four icons in the village in the north, south, east and west. In Douviani, residents from the neighboring village attended Haskovo, who invited him to pass through their village. From the path that connects the two villages, he was found at the church of Haskovo at the “prosilio” position. According to the oral tradition of the village, they “loved” him (offered him food) and after he advised them that what they had heard in Douviani also applied to their village, they sent him away offering him a “flask” (wooden flask) of water to have on his way.
Pleased with his journey to Deropolis, where he heard only the Greek language and met faithful Christians, he stopped at Kefalochori. Dervitsani για τις ευχές του και την τελευταία διδαχή στην περιοχή αυτή . Ανηφορίζοντας στη Δερβιτσάνη στάθηκε στο πηγάδι που ονομάζετε «Σερτός του Δούκα» και λίγο πιο πάνω συνομίλησε με κατοίκους του χωριού (ο Βασ. Μ. Διαμάντης –το 1980- αναφέρει , ότι εκεί εκήρυξε) . Εκεί κτίστηκε εικόνισμα στη μνήμη του και η τοποθεσία ονομάστηκε ”Σταυρός”. Διανυκτέρευσε στη Δερβιτσιάνη κατά τη παράδοση στη συνοικία (μαχαλά) ”Γκαζιονάρα”, όπου δείχνουν και το παλιό ”κουλόσπιτο” που διανυκτέρευσε. Τους κάλεσε να συναχθούν την άλλη μέρα στο εξωκκλήσι της Αγίας Βαρβάρας (κατά τον Μιχ. Μάσσιο) ή της Αγίας Παρασκευής (κατά τον Ν.Κ.Παπαδόπουλο). Στη Δερβιτσάνη συνέρευσε πλήθος από τα γειτονικά χωριά, χριστιανοί και αλλόθρησκοι από το Αργυρόκαστρο και το Λυμπόχοβο … Ο Φάνης Μιχαλόπουλος αναφέρει ότι σε αυτή την σύναξη κάποιος από τους Τούρκους ακροατές ειρωνεύτηκε την διδαχή του και ο Άγιος θυμωμένος του είπε : «πήγαινε και στο δρόμο θα ανταμειφθείς». Πραγματικά, μόλις βγήκε από το χωριό τον τραυμάτισε κάποιος εχθρός του! Η ντόπια παράδοση λέει, ότι τον ειρωνεύτηκε ένας Δερβητσιώτης λέγοντάς του ”όλα τα ξέρεις εσύ…” και ο Άγιος του είπε ”πήγαινε και θα το βρεις στο δρόμο”… και πηγαίνοντας προς την Κολοριτσή έσπασε το πόδι του… Όλοι τον παρακολουθούσαν με κατάνυξη , όταν κάποια στιγμή αντιλήφθηκε ο Άγιος , ότι στη σύναξη αυτή ο αριθμός των γυναικών της «μητρικής» ηλικίας ήταν σχεδόν ανύπαρκτος … Σε ερώτησή του τον πληροφόρησαν ότι οι αγάδες και οι μπέηδες του κάμπου είχαν επιβάλει φοβερό φόρο στις Δεροπολίτισσες , υποχρεώνοντάς τες να θηλάζουν τα παιδιά τους , θεωρώντας τες πιο υγιείς και καθαρές από τις φιλάσθενες και καχεκτικές , από την συνεχή παραμονή στα σπίτια τους , αδούλευτες γυναίκες τους … Ο Άγιος ανησύχησε για το φοβερό και πρωτάκουστο αυτό δράμα και απευθύνθηκε αμέσως προς του αγάδες του Κάστρου που βρίσκονταν εκεί να μη μολύνουν την φυλή τους με το γάλα των «απίστων» γυναικών της Δερόπολης και στις Δεροπολίτισσες επέβαλε να παύσουν να θηλάζουν τα τουρκόπουλα του Κάστρου , αλλιώς θα έχουν την κατάρα του Χριστού και της Παναγίας . Ο Ζώτος Μολοσσός σε χειρόγραφο του 1880 για τον Άγ. Κοσμά , αναφέρει , ότι την ίδια μέρα πεντακόσιες* Δροπολίτισες , που βρίσκονταν στο Κάστρο για τον φόρο αυτό επέστρεψαν χαρούμενες στα σπίτια τους.
*(The number of women he mentions is exaggerated, considering the population of both the village and the city. Perhaps he wants to emphasize the fact or it is a mistake in his writing).
At the crossing of the Drinos River, after Dervitsani, those were the years (and until the beginning of the 20th century)th century) the village Kolortsi or Koloritsi. Near the old "big derveni" and the "bridge of the Lady". A village, which the "Chronicle of Dropoli" mentions as the place of origin of prominent men and the Bishop of Dryinoupolis Methodius who at the beginning of the 12thth in the 16th century, he built the church of his Episcopate in the homonymous village. This village is famous to this day among Christians and non-Christians for its "agioneri" in the church of Agios Georgios.
There in "Agioneri" they say that the Saint met with the inhabitants of Gjirokaster. He did not visit the city. Others say that he was invited to spend the night in a house, but he left … “.. He came into conflict with the conservative elements of the place and above all with the bishop of Gjirokaster Dositheos, with whom he did not speak. He passed outside Gjirokaster and did not enter. He only raised his crutch and said: It is the seat of Satan.." (Vas. Bara THE DELVINO).
The years after the dictatorship (1991) explain that with this phrase (probably the "desire" of The younger generation according To "Saint cosmas also Said it") he predicted the birth of The Dictator there.... The Writer petros tserkezis Mentions with "literary permission" in His Work: SAINT COSMAS WORK AND DEATH "Build a school, there freedom Is Born!": «Εδώ, στην καρδιά αυτής της πέτρινης πόλης θα γεννηθεί ο ΑΝΤΙΧΡΙΣΤΟΣ. Θα τον αποκαλέσουν «ο σκληρός, ο όμορφος». Έτσι εμφανίζεται πάντα ο σατανάς. Αυτός θα είναι ο ερυθρός σατανάς. Πολύ θα τον χειροκροτήσουν, θα ψάλουν ύμνους για χάρη του και θ’ αποκεφαλίσει πολλούς, όμως το κακό που θα προκαλέσει σ’ αυτό τον τόπο δε θα μπορέσουν να το επανορθώσουν αιώνες. Πολλά δεινά θα υποστεί αυτό το φτωχό κομμάτι της Ρωμιοσύνης. Εκείνος θα γίνει η κατάρα του τόπου, θα καταστρέψει έθνος, παιδεία και θρησκεία και κανείς δε θα διαθέτει τη δύναμη να τον εμποδίσει. Και όταν θα τον διεκδικήσει ο θάνατος, όπως όλους τους θνητούς, το κακό θα συνεχιστεί. Τρέξτε εκεί και κάνετε ό, τι μπορείτε να σταματήσετε το κακό. Δε θα επισκεφθώ αυτή τη φορά την πόλη σας, θα ‘ρθω σίγουρα στην επιστροφή. Θα ‘ρθω να ξορκίσω το κακό. Έχετε γεια και ο θεός να φωτίσει τη στράτα σας»… Έφυγε… Τον καταβρόχθισε ο άλικος ορίζοντας, μαζί με τον ήλιο της γερασμένης μέρας, αφήνοντας πίσω του την προφητική και αλάθητη σοφία που θ’ αστραφτοκοπούσε στους αλλοτριώσιμους καιρούς». ΠΕΤΡΟΣ ΤΣΕΡΚΕΖΗΣ.
The Saint left Deropolis.
He left his blessing and his "motivation" to her... as Professor Panagiotis Barkas writes from the heart:
'' … Our Homeland still lives in the arms of Saint Cosmas,
He erects crosses around the perimeter of the Villages!!!
To guard it, as then, from the antichrists. (When,
The Ali pashas made the Homeland their own estate.)
To guard the frozen hope. …. ”.
Following the road of Drinos and Aoos, heading north, Saint Cosmas passed near the places of Liampourias, where its inhabitants still show today the places of worship of their ancestors, foundations of churches, in places inside and outside their villages… On the borders of the village of Progonates, they say that the inhabitants show signs of 25 churches (!) … In these places, says Vas. Baras “… Kosmas came into spiritual contact and understanding with the Turks*. They baptized him Gioban – Dad (=Great Lord), that is, they bestowed upon him the highest and most honorable title they had. And even today they express reverence and admiration for him, and they tell charming legends about their Gioban Baba and his actions.” *(They call Albanian Muslims Turks because, having been Christians, they embraced the religion of the conqueror and assimilated themselves to him).
The distinguished historian K. S. Konstas published in 1956 in the magazine "Epirotiki Estia", the translation of a albanian manuscript με 72 προφητείες του Αγίου Κοσμά. Το χειρόγραφο αυτό βρέθηκε τυχαία τον Φεβρουάριο του 1941 στους Προγονάτες, στο σπίτι του Φεράτ Ζώλη, όπου έμειναν για λίγες ημέρες οι έλληνες στρατιώτες Νίκος Τσακαλώζος από την Μάστρο του Μεσολογγίου και ο Θωμάς Αναστασίου από το Λεσκοβίκι και οι δύο δάσκαλοι. Ο ”συντοπίτης” του Αγ.Κοσμά Ν.Τσακαλώζος το αντέγραψε κατά υπαγόρευση του κατόχου του Φεράτ Ζώλη και μετάφραση του αλβανομαθούς συναδέλφου του Θ.Αναστασίου. Κατά την υποχώρηση του στρατού κατάφερε να το μεταφέρει με ” την ψυχή στα δόντια” στο σπίτι του , όπου το διατήρησαν ως το ιερότερο πολεμικό ενθύμιο. «Αυτό το χειρόγραφο επιβεβαιώνει και είναι η μεγαλύτερη απόδειξη της ισότιμης με τους χριστιανούς ευλάβειας των τουρκαλβανών προς την ιερή μνήμη του Πάτερ Κοσμά» (Βας.Μπαράς).
