What does History say about Troy?

Η αρχαία πόλη της Τροίας αποτελεί το επίκεντρο μερικών από τους πιο γνωστούς μύθους της ελληνικής μυθολογίας. Ωστόσο, πέρα από τη μυθολογία, υπήρξε και πραγματική πόλη. Οι εκτενείς αρχαιολογικές ανασκαφές από τον 19ο αιώνα και μετά έχουν ενισχύσει σημαντικά τις γνώσεις μας για την ιστορική Τροία. Τι ακριβώς γνωρίζουμε για την πόλη αυτή με βάση τα ευρήματα; Και πώς σχετίζεται η αληθινή ιστορία της με τα κείμενα του Ομήρου και τα αρχεία των Χετταίων;

Υπάρχει ευρεία επιστημονική συμφωνία ότι η Τροία βρισκόταν στη θέση του σημερινού Χισαρλίκ, στη βορειοδυτική Τουρκία. Στις δεκαετίες του 1870 και 1880, ο Ερρίκος Σλίμαν διεξήγαγε εκτενείς ανασκαφές στην περιοχή. Δυστυχώς, λόγω των καταστροφικών του μεθόδων –χρησιμοποίησε ακόμα και εκρηκτικά– μεγάλο μέρος της αρχαίας πόλης καταστράφηκε. Ωστόσο, απέδειξε ότι το Χισαρλίκ φιλοξενούσε διαδοχικούς οικισμούς που είχαν κτιστεί ο ένας πάνω στον άλλο μέσα στους αιώνες.

​14 Ιουλίου 1993: Οι 6 όροι του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη προς την Αλβανική Κυβέρνηση

Ο διάδοχος του Σλίμαν, Βίλχελμ Ντέρπφελντ, επικεντρώθηκε περισσότερο στα στρώματα που αντιστοιχούν στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού, περίοδο που πιστεύεται ότι σχετίζεται με τον Τρωικό Πόλεμο. Τον διαδέχθηκε ο Καρλ Μπλέγκεν, ο οποίος εργάστηκε στην περιοχή μεταξύ 1932 και 1938. Ο Μπλέγκεν κατάφερε να ξεχωρίσει εννέα διακριτές φάσεις οικισμών στην Τροία, κάθε μία με επιμέρους υποστρώματα.

Αργότερα, ο Μάνφρεντ Κόρφμαν, σε ανασκαφές που διήρκεσαν από το 1988 έως το 2005, εντόπισε ενδείξεις πολέμου στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού και αποκάλυψε την ύπαρξη μιας εκτεταμένης κάτω πόλης δίπλα στην ακρόπολη. Στις πιο πρόσφατες ανασκαφές από το Πανεπιστήμιο Τσανάκκαλε, υπό την καθοδήγηση του Ρουστέμ Ασλάν, αποκαλύφθηκε ακόμη και ένα προγενέστερο στρώμα, γνωστό ως Τροία 0.

Οι αρχαιότερες ενδείξεις ανθρώπινης παρουσίας στην περιοχή χρονολογούνται γύρω στο 3500 π.Χ., με τον οικισμό της Τροίας 0, ο οποίος ήταν μικρός και εντοπίζεται κοντά στην είσοδο της Τροίας ΙΙ. Έχουν βρεθεί κεραμικά και ξύλινα δοκάρια από αυτή την πρώιμη φάση. Η Τροία Ι σηματοδοτεί την απαρχή ενός πιο οργανωμένου οικισμού, με ισχυρά πέτρινα τείχη, τα οποία φαίνεται πως επισκευάζονταν τακτικά από τους κατοίκους. Τα σπίτια ήταν φτιαγμένα από ωμή πλίνθο και λίθο, και κάποια διέθεταν μεγάλες αίθουσες. Χρησιμοποιούνταν αντικείμενα από χαλκό, όχι όμως ακόμη από μπρούντζο ή σίδηρο. Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα είναι μια λίθινη στήλη που απεικονίζει έναν πολεμιστή.

Η Τροία ΙΙ, γύρω στο 2500 π.Χ., ήταν διπλάσια σε μέγεθος και πλέον αποκτάται κάτω πόλη. Ανακαλύπτονται μεγάλα δημόσια κτίρια, με σημαντικότερο το Μεγάρον IIA, το μεγαλύτερο του είδους του στον ευρύτερο αιγαιακό-ανατολιακό χώρο της εποχής. Ο πλούτος και το μεγαλείο αυτής της περιόδου οδήγησαν τον Σλίμαν να θεωρήσει εσφαλμένα ότι επρόκειτο για την ομηρική Τροία. Η ακρόπολη διέθετε δύο ράμπες εισόδου, μία εκ των οποίων πιθανόν είχε τελετουργικό χαρακτήρα, στοιχείο που επιβεβαιώνει την πολιτική και θρησκευτική ισχύ της πόλης.

Οι φάσεις Τροία III έως V σώζονται αποσπασματικά λόγω της καταστροφικής δράσης του Σλίμαν, όμως φαίνεται ότι η πόλη ήταν φτωχότερη τότε. Η Τροία VI, που ξεκίνησε γύρω στο 1750 π.Χ., αναπτύχθηκε σημαντικά. Κατασκευάστηκαν εντυπωσιακά τείχη και ενισχυτικά οχυρωματικά έργα, ενώ η κάτω πόλη περιβαλλόταν από τάφρο και ξύλινο φράχτη. Αυτή η φάση κατέληξε σε καταστροφή γύρω στο 1300 π.Χ.

Η Τροία VII διαδέχεται άμεσα την προηγούμενη και διατηρεί τα μεγάλα τείχη της. Παρότι η πόλη εξακολουθούσε να είναι σημαντική λόγω της στρατηγικής της θέσης στον Ελλήσποντο, παρατηρούνται σημάδια κρίσης και προετοιμασίας για πολεμικές συγκρούσεις. Οι Χετταίοι αναφέρουν την Τροία –την αποκαλούν Wilusa– σε κείμενα του 13ου αιώνα π.Χ., τα οποία κάνουν λόγο για διπλωματική επίλυση μιας σύγκρουσης. Το όνομα Wilusa συνδέεται γλωσσολογικά με το ελληνικό Ίλιον, ενισχύοντας τη θεωρία ότι η Τροία του Ομήρου έχει ιστορικό υπόβαθρο. Ωστόσο, το σχετικό έγγραφο δεν συμφωνεί χρονολογικά με κανένα στρώμα καταστροφής.

Μερικές δεκαετίες αργότερα, γύρω στο 1180 π.Χ., η Τροία καταστρέφεται εκ νέου. Βρέθηκαν εκατοντάδες λίθινα βλήματα από σφενδόνη, εγκαταλελειμμένα πριν χρησιμοποιηθούν, κάτι που παραπέμπει σε ξαφνική εισβολή. Αμέσως μετά, εμφανίζεται κεραμική βαλκανικής προέλευσης, γεγονός που έχει οδηγήσει κάποιους ερευνητές στο συμπέρασμα ότι οι επιτιθέμενοι προέρχονταν από τα Βαλκάνια και όχι από τον μυκηναϊκό κόσμο.

Παρά την καταστροφή, η Τροία δεν εγκαταλείπεται. Η Τροία VIIb, που ακολουθεί, είναι μικρότερη και φτωχότερη, με σαφώς μειωμένο πληθυσμό. Εντοπίζονται πολιτισμικές αλλαγές, πιθανότατα λόγω μετακίνησης πληθυσμών από τα Βαλκάνια, όπως υποδηλώνει η χρήση νέου τύπου κεραμικής με εξογκώματα (Buckelkeramik) και η χρήση κατακόρυφων λίθων στις οικοδομές. Τελικά, γύρω στο 950 π.Χ., η πόλη καταστρέφεται ξανά από πυρκαγιά, πιθανότατα έπειτα από επίθεση. Αυτή τη φορά, εγκαταλείπεται σχεδόν ολοκληρωτικά.

Παλιότερες θεωρίες υποστήριζαν ότι η Τροία παρέμεινε ακατοίκητη για δύο αιώνες μετά την καταστροφή του 950 π.Χ., όμως νεότερες έρευνες δείχνουν ότι ίσως εγκαταλείφθηκε μόνο για λίγο. Μέχρι το 900 π.Χ., υπάρχουν ίχνη επανακατοίκησης, ενώ γύρω στο 800 π.Χ. σημειώνεται οικοδομική δραστηριότητα, όπως η κατασκευή ναού της Αθηνάς. Στα μέσα του 8ου αιώνα π.Χ., οι κάτοικοι επισκευάζουν τα παλαιά τείχη της Εποχής του Χαλκού, αποδεικνύοντας ότι η πόλη είχε ανακτήσει δύναμη. Επιπλέον, εντοπίζονται εμπορικά ίχνη, όπως η παρασκευή κεραμικής τύπου G2/3, η οποία διακινήθηκε στο Αιγαίο και τη Μαύρη Θάλασσα.

Troy VIII, as this phase is called, was destroyed again probably in the first half of the 7th century BC, which was accompanied by a new period of abandonment.

Περίπου το 625 π.Χ., η Τροία ανοικοδομείται και καθίσταται ελληνική αποικία. Δεν αποτελούσε πλέον εμπορικό κέντρο, αλλά χάρη στην Ιλιάδα έγινε τόπος μυθικού κύρους και προσελκύει προσκυνητές και επισκέπτες. Ο Ξέρξης και ο Μέγας Αλέξανδρος συγκαταλέγονται στους επώνυμους επισκέπτες. Ο Αλέξανδρος μάλιστα οραματίστηκε την ανέγερση μεγάλου ναού της Αθηνάς, έργο που πραγματοποίησαν οι διάδοχοί του. Κατά την ελληνιστική περίοδο χτίζονται θέατρο και βουλευτήριο.

Το 85 π.Χ., στον Πρώτο Μιθριδατικό Πόλεμο, η Τροία VIII καταστρέφεται. Οι Ρωμαίοι την ανοικοδομούν εκ νέου ως Τροία IX, γνωστή ως Ίλιον. Επειδή θεωρούσαν ότι κατάγονταν από τους Τρώες, της έδειχναν ιδιαίτερη τιμή. Ο αυτοκράτορας Αύγουστος ανέλαβε την αναστήλωσή της. Κατασκευάστηκε ωδείο, δημόσια λουτρά και υδραγωγείο. Η πόλη γνώρισε νέα ακμή και μετατράπηκε σε σημαντικό τουριστικό προορισμό της ρωμαϊκής εποχής. Όμως, δύο ισχυροί σεισμοί γύρω στο 500 μ.Χ. την κατέστρεψαν, και έτσι η Τροία εγκαταλείφθηκε οριστικά και σιγά-σιγά θάφτηκε από τη φύση.

Πώς, όμως, σχετίζεται η Τροία του Ομήρου με τα αρχαιολογικά δεδομένα; Ο Όμηρος περιγράφει μια πόλη με μεγαλοπρεπή τείχη –την αποκαλεί «καλοχτισμένη Τροία»– που αντιστοιχεί στα εντυπωσιακά τείχη της Εποχής του Χαλκού, τα οποία όμως διατηρούνταν και στην Εποχή του Σιδήρου. Επιπλέον, στον Όμηρο υπάρχει ναός της Αθηνάς, για τον οποίο δεν υπάρχουν ενδείξεις κατά την Εποχή του Χαλκού αλλά ταιριάζει στην Τροία VIII. Η γλώσσα και οι συμπεριφορές των Τρώων είναι επίσης βαθύτατα ελληνικές, κάτι που κάνει τους μελετητές να θεωρούν ότι ο Όμηρος περιγράφει περισσότερο την Τροία της δικής του εποχής –την αρχαϊκή περίοδο– και όχι απαραίτητα την πόλη της Ύστερης Εποχής του Χαλκού.

Regarding the Trojan War, researchers disagree: does it refer to the destruction of 1180 BC? Or maybe in that of 950 BC? or even that of 675 BC? The only thing certain is that Homer's Troy agrees archaeologically with Troy VIII.