Islamization in Epirus began under Sultan Murad II, and spread dangerously after the defeat of Skanderbeg, when the large landowners were forced to convert to Islam in order to maintain their honors, having earned the title of "beys" by inheritance. "The poorer colleagues imitated these under psychological coercion."
However, Epirus suffered the harshest tyranny, according to N. Patselis, after the death of Skanderbeg, "because for a long time he fought against the Ottoman State, Epirus allied itself with him. For this reason, after his death, the Ottomans treated it inhumanly, forcing the population to convert to Islam."
"The Islamism of Christians, especially in what is now called Northern Epirus, made the greatest advances when G. Kastriotis renounced his faith in the Sultan and the Muslim religion."
«Η διπλή αυτή αποστασία, προσθέτει εξ άλλου ό Καντεμίρ, ηρέθησεν τόσον τον Αμουράτ, ώστε ούτος μετέτρεψεν όλας τας χριστιανικάς εκκλησίας τής χώρας των Αρβανιτών και ίνα κάμη όσα ηδύνατο εξιλαστήρια θύματα προς ικανοποίησιν τού Μωάμεθ, διέταξε επί ποινή θανάτου να περιτμηθούν όλοι οι Ηπειρώται. Ή μέθοδος αύτη, τονίζει, είχεν αναριθμήτους νεοφωτίστους. Ολόκληρος δε ή χώρα εις ολίγον διάστημα εμυήθη εις την μωαμεθανικήν πίστιν. Εξαίρεσιν απετέλεσαν εις τον ποσηλυτισμόν εκείνον οι καθολικοί Αλβανοί (Μιρδίται) και το τμήμα το οποίον επεκτείνεται από την Οχρίδα προς Βορράν έως την Χειμάρραν προς Νότον, το οποίον διετήρησεν την ελληνικότητά του, κατά μέγα μέρος δε και την γλώσσαν, παρά την επίμονη αντίδρασι των αλβανικών φυλών».
Ομαδικοί εξισλαμισμοί στην Ήπειρο παρουσιάζονται και μετά το 1640 και εδεκάτισαν τον ελληνικόν πληθυσμών πού μέχρι τότε πλεόναζε απόλυτα έναντι των Αλβανών και Τούρκων με αναλογία ένα προς δέκα. Ο ΕΤΟΝ ανεβίβαζε τούς Έλληνας στα 4/5 τού πληθυσμού, οι δε Πουκεβίλ και Λήκ στα 9/10. Την αναλογία αυτή δε δέχεται και ό Αραβαντινός (Χρονογ. Α’ σελ. η’), που αντλεί τις πληροφορίες του από τον Κουβαρά. Αυτός είναι ό λόγος διά τον οποίον οι Τούρκοι τής Ηπείρου θεωρούνται «Ρωμηογυρισμένοι ή Ρωμηογυρίσματα». Κατά τον Πουκεβίλ μάλιστα «Οι Μωαμεθανοί τής Ηπείρου είναι Έλληνες περιτετμημένοι».
"Shortly after the fall, writes Kon. Paparrigopoulos, the number of converted Christians was so great that the teaching of the new religion did not have time to be done among the neo-enlightened, so that its provisions began to be not strictly observed. And Mehmed II was forced (1474) — i.e. ten years after the fall of Skanderbeg — to impose by imperial decree the strict observance of the provisions."
Κατά το χρονικό των Τσαραπλανών, γραμμένο το 1848 «και σαν επάρθηκε ή πόλις ή βασιλεύουσα εις τούς χρόνους 1453, τότε αγρίεψαν οι Τούρκοι κατεπάνω τα των Χριστιανών και έστειλαν ορισμούς και εχαλούσαν τας εκκλησίας και τα κάστρα και έγιναν μεγάλες ταραχές και κλαυθμός ανεκδιήγητος, έως δύο χρόνους έστειλαν παρηγορίαν σε τούτα τα μέρη και έτσι ησύχασαν και εκάθησαν ό καθένας εις τον τόπον του, όστις θέλει ας στοχασθή τα επάνω Φραστανά, Διπαλίτσα, Αβαρίτσανη, Λαχανόκαστρον και ολούθε, όπού ωσάν έφυγαν δεν ματαγύρισαν οπίσω, ηύρεν ό καθένας τόπον όπου τού άρεσε και έμειναν».
Τα λεγόμενα όπως τού χρονικού τούτου, πιστεύομε πώς δεν έχουν καμιά απολύτως σχέσι με την άλωσι τής Κων/πόλεως, αλλά εναρμονίζονται απολύτως με τα γραφόμενα τού Καντεμίρ (Βλ. ανωτ.), ό οποίος φαίνεται να είναι πλησιέστερος προς την πραγματικότητα και ανάγονται στα μετά την κατάρρευσι Σκεντέρμπεη. Γιατί ή κατάκτησι τής Ηπείρου — Αλβανίας ήταν ολοκληρωμένη 23 ολόκληρα χρόνια προ τής Αλώσεως, με την κατάληψι των Ιωαννίνων το 1430, και συμπίπτει με την επανάστασι Καστριώτη μετά την αποτυχία τής οποίας εδραιωμένος πια ό Μωαμεθανισμός εκακουργούσε αχαλίνωτος.
Furthermore, regarding the conversion to Islam in recent years, the Metropolitan of Belgrade Alexoudis writes: Around 1735-1840, it seems that the majority of the inhabitants of Avlon, Berat and the surrounding areas "abandoned the Holy Christian religion of the Eastern doctrine. . . ".
G. Demetriou (above) informs us more specifically: "The entire province of Himara, for the most part on the sea side opposite Corfu, is inhabited by the so-called Turkish-Christians or half-Turks and half-Christians. Further inland, towards the mainland, there are other larger cities, such as Nivitsa, Lykorosia, St. Basil, etc., inhabited by Christians or Greeks."
Ioan. Lambridis finally says the following: "The change of the ancestral religion during the years 1785-1840 in most of Avlonos and Berat, especially in the Mouzakia section, contributed greatly to the reduction of the Christian element, especially in the interior. Greek inscriptions on many stones that were moved and walled in, and Greek coins, testify to the ancient splendor of this region."
"The most authoritative historians and geographers of Epirus, N. Patselis (supra) emphasizes epigrammatically, consuls in Ioannina for many years, such as Eton (1780—1798), Poukeville (1806—1819) and Leake (1805—1822), all confess that from history, customs, language and national character, it appears that the Mohammedans and Turko-Albanians of Epirus were originally Greeks who migrated..."
Από τον Αμβρακικόν όθεν κόλπον μέχρι και πέραν τού Σκούμπι ποταμού, Έλληνες είναι από αρχαιοτάτων χρόνων αυτόχθονες και γηγενείς και όχι άποικοι ούτε ξένοι παρεπίδημοι. Εις την Ήπειρον δεν έχομεν «Γραικομανίαν», όπως μερικοί αργυρώνητοι και ανιστόρητοι επαναλαμβάνουν, αλλά βαθέως ερριζωμένην γνησίαν ελληνικήν ψυχήν, την οποίαν ουδείς εισβολεύς δύναται να σβύση, όπως απέδειξεν ή ανδρεία αντίστασις του πληθυσμού εις τον απαίσιον εισβολέα τής 28- 10- 1940 και έδωσεν αφορμήν εις την επαρχίαν αυτήν να γράψη μιαν από τας ενδοξωτέρας σελίδας της».
Spyros Stoops, Epirotes and Albanians – the contribution of Epirus to the nation, publications of the Northern Epirus Research Foundation, Ioannina 1976.
Η αναγκαστική θρησκευτική αλλαγή στην Ήπειρο αποτελεί παράδειγμα στρατηγικής επιβολής και ενίσχυσης της οθωμανικής εξουσίας. Μία ιστορική δυναμική.