The Monastery of Saint John the Theologian – Maltsiani

Within the Municipality of Finiki is the mountainous area of Theologos (or Riza), which includes the following villages: Tserkovitsa, Loupsati, Giannitsati, Ano and Kato Lesinitsa, Agios Andreas, Divri, Maltsiani, Griazdani, Sminetsi and Karoki. Also, until 1950 there were two other small villages almost on the Greek-Albanian border, the Throwing and the Perdikari.

According to tradition, as well as many documents from various historians, the name of the region is due to the Monastery of Saint John the Theologian.

What is the Monastery of John the Theologian, which gave its name to the entire region? When was it founded, and what is its contribution?

We present in this article a brief history based on excerpts from sources (books, newspapers, patriarchal sigils). These refer not only to the history of the Monastery, but also reveal the important role that this monastery played in the entire region of Rizos-Theologos and in the wider Epirus.

[Baras 1966, p. 200] – «Στα νότια του Δελβίνου βρίσκεται ο Θεολόγος, πανάρχαιο μοναστήρι του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, κοντά στο χωριό Μάλτζιανη. …. Στο μοναστήρι αυτό του Θεολόγου υπήρχε ένα παλιό χειρόγραφο με πολλές ιστορικές πληροφορίες για ολόκληρη την περιοχή. Κάποιος Κύριλλος από την Λεσινίτσα, ο οποίος είχε διατελέσει ηγούμενος του μοναστηριού, εγκατεστημένος στο Ιάσιον της Μολδαβίας γύρω στα 1800, ανήγγειλε ότι είχε πάρει μαζί του το πολύτιμο αυτό χειρόγραφο και επρόκειτο να το δημοσιεύση. Δυστυχώς δεν ετήρησε την υπόσχεσή του, το χειρόγραφο έμεινε αδημοσίευτο και χάθηκαν τα ίχνη του. Βλέπε σχετικώς Λ. Βρανούση Χρονικά Ηπείρου, σελ. 173 – 178…».

[Ζώτος 1878, σελ. 62-63] – «Η Ιερά Μονή του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου επί θέσεως μοναδικής εις την οικουμένην, εχούσης συγκεντρωμένα πάντα τα προς το ζην εις το αυτό μέρος. Έχει πλουσίαν πηγήν, κήπους ποτιστικούς, ελαιώνα, δάσος οπωροφόρων δένδρων, πεδιάδα, υδρομιλώνα, ελαιοτριβείον, υφαντήριον, υδροτριβείον, σιδηρουργείον, παντοπωλείον, γανωματάν, πεταλωτήν, υποδηματοπιιόν, εμπορικόν, ξενοδοχείον, γαλακτοπωλείον, κτηνοτροφείον, αμπελώνας, λιβάδια και Σχολείον των πέριξ 10 χωρίων πλησίον της μονής είναι και ερείπια Ελληνικής πόλεως και Ρωμαϊκής εποχής αγνώστου ονόματος…»

[Μπαράς 1966, σελ. 236] – «Παρά των χωρίον Τσαρκοβίτσαν, επί γηλόφου εις 10′ λεπτών της ώρας απόστασιν, εν μέσω χωρίων Γράσδανης, Μάλτσιανης, (Παραμυθίας), Τσαρκοβίτσης, Γιαννιτσάτι, Λουτζάτι και Αγ. Ανδρέου. Τμήμα Δελβίνου, Καζάς Δελβίνου. Αποτελεί μεταίχμιον των μητροπόλεων Παραμυθίας, Φιλιατών και Δρυϊνουπόλεως. Ιδρύθη το πρώτον την Ζ’ εκατονταετηρίδα, ανωκοδομήθη δε τω 1846. Σταυροπηγιακή και πατριαρχική. Εισόδημα: 200 λίραι Τουρκίας. Παρέχει 20 λίρας εις Κεντρική Σχολήν Θεολόγου.».

[Μπαράς 1966, σελ. 153] – «Εξαρχία Μονής Θεολόγου. – Η Εξαρχία αυτή είχε στη δικαιοδοσία της τα εξής γύρω απ’ αυτήν χωριά:

1) Λιντίζντα (σημερινό Ασπροκλήσι), οικογένειες 20. –2) Σμίνετση, οικογ. 20. –3) Γριάζανη, οικογ. 40. –4) Μάλτσιανη, οικογ. 20. –5) Καισαράτες, οικογ. 10, –6) Γράβα, οικογ, 10, –7) Λαζάτες, οικογ, 15, –8) Σωπήκι, οικογ. 22, – 9) Βακαλιάτες, οικογ, 18, –10) Μηλιά, οικογ, 11 (ερημώθεν προ πολλού), –11) Μουρσί, οικογ, 84, – 12) Τζάρα, οικογ, 14.

Εκτός της Εξαρχίας, η Μονή Θεολόγου διετέλεσε πολλές φορές και έδρα Επισκόπου. Κατηργήθη η Εξαρχία, αυτή τον 18ο αιώνα, οπότε τα χωριά της προσαρτήθηκαν στην Επισκοπή Παραμυθίας κλπ.».

[Ζαρμπάλας 2008, σελ. 65-66] – «Η παλαιότερη Μονή στη γειτονιά της Λεσινίτσας ήταν η Μονή Θεολόγου, στο όνομα του Ευαγγελιστή Ιωάννη, που ιδρύθηκε τον 7ο αιώνα. Κατά τον Ευαγγελίδη ανοικοδομήθηκε το 1846, όπως προκύπτει από πίνακα Μονών, που δημοσιεύτηκε το 1911, στην περιφέρεια Αργυροκάστρου, όπου σαφώς αναφέρεται ως ημερομηνία ίδρυσης ο 7ος αιώνας. Αυτό επιβεβαιώνεται από πίνακα ηγουμένων, από το 1073 έως το 1896, που δημοσίευσε ο Μυστακίδης 33 («Το Δέλβινο», 1966, σελ.181.), ενώ πριν αυτών προηγούντο μια σειρά από δεκαπέντε ηγουμένους, χωρίς να αναγράφεται ο χρόνος ηγουμένευσης και χωρίς να αποκλείεται να υπήρχαν και άλλοι πριν αυτών.».

On June 5, 1728, a Patriarchal Seal was issued proclaiming the validity of the Monastery's estates. Among other things, it states:

[Panagiotidis 1894, pp. 335-336] – «…πλησίον του χωρίου Μάλτζανη κειμένη σεβασμία μονή του αγίου ενδόξου αποστόλου και ευαγγελιστού Ιωάννου του Θεολόγου ομού μετά των συνηνωμένων και υποκειμένων αυτή μετοχίων και παρεκκλησίων, δηλονότι του Αγίου Παντελεήμονος εν τη χώρα Σμίνετζι κειμένου μεταξύ του Γριάδανι και Λιτίνδα, της Κοιμήσεως της Υπεραγίας Θεοτόκου εν τω Ναζακάμι, επάνω του Αγίου Ανδρέου αφιερωθέντος παρά του Γεροδανιήλ, και άλλου της αυτής Κοιμήσεως εν τω Χούστοβο μεταξύ της Δίβρης και κάτωθεν καλής βίας εν τω λόγκω του Παλαιοχωρίου και τρίτου της αυτής Κοιμήσεως εν τοποθεσία Σορονία και του Αγίου Νικολάου κάτωθεν της Λεσινίτζας, και μετά πάντων των λοιπών αυτής κτημάτων και πραγμάτων και αφιερωμάτων, κινητών τε και ακινήτων είη και λέγηται και παρά πάντων γινώσκηται πατριαρχική, σταυροπηγιακή, ελευθέρα και ασύδοτος και αδούλωτος και ακαταπάτητος, ανενόχλητος τε και ανεπηρέαστος παρά παντός προσώπου, ως ανέκαθεν πεπλουτηκνία την πατριαρχικήν και σταυροπηγιακήν φιλοτιμίαν και ελευθερίαν κατά τα εμφανισθίντα ημίν μαρτυρικά και αποδεικτικά των προειρημένων αρχιερέων γράμματα, και κατά την διαθήκην του κτήτορος Γρηγορίου, βεβαιουμένην και αυτήντοσαύταις αρχιερατιαίς υπογραφαίς, ως προείρηται, και διατηρείτω πάσης και παντοίας δουλαγωγίας ανωτέρα και παντός βάρους, και απαιτήσεως απηλαγμένη, μηδενί μηδέν οφείλουσα παρίχειν ολοτελώς, ειμή μόνον τη καθ’ ημάς του Χριστού μεγάλη εκκλησία…».

Regarding the Central School of Riza, we learn from a response from the newspaper "Pyrros" from Delvino that:

[Pyrros 1907] – «Ο εν Νίκλα της Αιγύπτου εμπορευόμενος και εκ Τσαρκουβίτσης της υποδιοικήσεως Δελβίνου ορμώμενος φιλόπατρις κ. Γεώργιος Ζήσου προς τοις άλλοις ευεργετήμασι, άπερ αποστάσεως ημισείας και πλέον ώρας φοιτώντες εν αυτή επερβδομήκοντα μαθηταί σιτίζωνται κατά παν Σάββατον δαπάνη αυτού υπό την εποπτείαν του από πενταετίας ήδη ευδοκίμως διευθύνοντος αυτήν ελλογίμου κ. Γεωργίου Γραίκα. Προς δε χορηγεί άπαντα τα βιβλία τετράδια γραφίδας, μολυβδοκόνδυλα, μελάνην και λοιπά τοις μαθηταίς χρειώδη. Ωσαύτως και τους απαιτούμενούς προς θέρμανσιν άνθρακας. Ευγνωμονούσα η πατρίς και εκφράζουσα αυτώ τας απείρους και ενθέρμους ευχαριστίας της, τείνη χείρας ικέτιδας τω τα πάντα διέποντι, όπως σκέπη και περιφρουρή αυτόν, κατευωδοί δε τα έργα αυτού».

[Trichas 2017, pp. 31-32] – «Το μοναστήρι του Ιωάννη του Θεολόγου ανά τους αιώνες, έπαιξε πρωταρχικό ρόλο στη παιδεία. Συμπεραίνω ότι ταυτόχρονα με το χτίσιμο του μοναστηριού (7ος αι.μ.Χ.) υπήρχε και Σχολείο του Γένους στο χώρο του, όπου μαθαίναν τα πρώτα γράμματα οι παπάδες, οι καλόγεροι, κτλ. Στα τέλη του 17ου αιώνα (1760 – 1779), η Θεόσταλτη παρουσία και περιοδεία του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού έφερε την αναζωογόνηση των σχολείων στα χωριά μας. Στο έργο του συμπεριλαμβάνει την ίδρυση 200 κοινών σχολείων και 10 ανωτέρων σχολών. Μια τέτοια ανώτερη λειτούργησε στη μονή του Ιωάννη του Θεολόγου, που ιδρύθηκε το 1877. Το 1876 χτίστηκε ως δωρεά από τα αδέρφια Λάππα από τη Δρόβιανη το σχολείο στο Θεολόγο στη μνήμη του αδερφού τους Ευθύμιου που είχε πεθάνει. Γι’ αυτό το ονόμασαν «ΕΥΘΥΜΙΟΣ Κεντρική Σχολή Ρίζης».

Αυτή η σχολή εξυπηρετούσε τα γύρω χωριά: Τσερκοβίτσα, Λουψάτι, Γιαννιτσάτι, Αγιαντριάς με το Κουλουράτι και Μάλτσιανη. Κατά καιρούς έρχονταν μαθητές από το Κεσαράτι, Γράβα, Κομμάτι, Γριάζδανη, Σμίνετση και Καρόκι. Η σχολή αυτή ήταν το πνευματικό μας κέντρο, που όλα τα μαθήματα διδάσκονταν στην ελληνική γλώσσα, με ξένη γλώσσα τα γαλλικά και ήταν εξατάξιο. Η σχολή του Θεολόγου πέρασε πολλές δοκιμασίες, όπως μετά την επανάσταση του Λυκουρσίου το 1878, καταστράφηκε από τους Τούρκους και Αλβανούς μισθοφόρους και τα μαθήματα γίνονταν στα δωμάτια του μοναστηριού (στα κονάκια).

With the care of Archimandrite Philemon, the school was rebuilt and operated normally until 1912. Also, in the 1912 earthquake, the school suffered great damage, but again with the care of the monastery and the residents of the area, it was renovated and operated until 1940. In 1944, the school was burned down by the Germans with Albanian ballistic missiles and only the walls remained.

What is preserved today from the Monastery of John the Theologian?

The Holy Church is the only building that survives from the monastic complex, although this also requires immediate interventionsIt is a magnificent building in terms of dimensions, which in the urban void in the area stands out even more and imposes itself on the landscape.

In terms of external composition and interior, the building does not have any special elements, however, the meticulous work and high technique make it unique and attractive for every visitor.

Petros Beretis

Sources-References

[Baras 1966] Baras, Vasileios. Delvino of Northern Epirus and its neighboring areas, Athens, 1966 [Zotos 1878] B. D. Zotos – Molossos,- “Itinerary of The Greek Peninsula” – T, d, Tx, A, Athens 1878 [Zarbalas 2008] Vasilios Pant. Zarbalas, "The Lesinitsa of Saint Saranda, historical and folkloric mix", Elikaron Publications, 2008 [Panagiotidis 1894] Excerpt from the sigil of Paisios II of 1728 published by D. A. Panagiotidis, Thesprotika 1, 1894 [Pyrros 1907] "Pyrros" Newspaper (page 201, March 1, 1907). [Hair 2017] Orestis Th. Trichas – “The Churches of the Theologos of Agioi Saranta Area” – Helikranon Publications, Athens 2017

Source: lesinitsa.gr