APE-MPA File: Asia Minor Disaster - Life in the New Homeland
“Endure this and don’t make us a furnace, or cut our hair,” were the words of panagiotis efthymiadis’ father, Shortly Before his family was sent to the disinfection facilities. Moments earlier, they had arrived in Kalamaria and had been taken off the ship on iron barges to the wooden ladder that led to yet another ordeal: where all the refugees had to be naked, waiting to be sprayed with medicine and their heads shaved so they wouldn’t have lice…
Μια από τις κόρες της οικογένειας παρακάλεσε τον πατέρα της να μην αφήσει να της ξυρίσουν το κεφάλι και εκείνος, σε μια προσπάθεια να προστατέψει το παιδί του, αποφάσισε να δώσει τα λιγοστά του χρήματα για το σκοπό αυτό. «Τι να κάνει ο μπαμπάς μου! Κάτι λεφτουδάκια που είχε τάισε εκεί έναν… ήταν οι αδελφές μου με μεγάλα μαλλιά… Τα πήραν τα χρήματα, μας άφησαν», αφηγείται, μετά από χρόνια, ο αδελφός της μικρής κοπέλας, Παναγιώτης, που γεννήθηκε στην Τραπεζούντα το 1917 και ήρθε στην Καλαμαριά το 1923. Η προφορική του μαρτυρία φυλάσσεται σήμερα μαζί με εκατοντάδες ακόμη μαρτυρίες προσφύγων από τη Μικρά Ασία, στο Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού, που βρίσκεται στην Καλαμαριά.
Την ιστορία διηγείται με συγκίνηση στο ΑΠΕ-ΜΠΕ και η ιστορικός του αρχείου Μαρία Καζαντζίδου, η οποία εξηγεί: «αυτό που σήμερα μπορεί να θεωρούμε σωστό και πολύ υπεύθυνο υγειονομικά, την απολύμανση και τον περιορισμό για κάποιο χρονικό διάστημα, οι πρόσφυγες τότε το εξέλαβαν ως τραύμα. Ενώ ήταν ταλαιπωρημένοι και περίμεναν μια αγκαλιά κάπου ζεστά, κάτι να τους περιμένει, τους περίμενε ένας ακόμη εξευτελισμός, μια δοκιμασία. Ειδικά για τις γυναίκες, τα μαλλιά είναι στοιχείο θηλυκότητας και η απώλειά τους θεωρείται ένας μερικός ακρωτηριασμός. Γενικότερα όμως τότε, το ξυρισμένο κεφάλι παρέπεμπε σε πρόσφυγες, παιδιά σε αναμορφωτήριο, φυλακισμένους, άτομα που είχαν τη ρετσινιά και ήταν στοχοποιημένα».
Μπαίνει, μάλιστα, η ίδια «στη θέση αυτού του πατέρα που δεν είχε σπίτι, δεν είχε δουλειά, δεν είχε τίποτε» και λέει: «είχε μόνο λίγα χρήματα στην τσέπη του και από αυτά έδωσε για τα μαλλιά της κόρης του. Όσες φορές και αν πω αυτή την ιστορία δεν αποφεύγω τη συγκίνηση, περισσότερο για τον μπαμπά, και την κίνηση που έκανε σε μια στιγμή, όπου ο ρόλος του πατέρα και προστάτη είχε ήδη πληγεί πάρα πολύ…».
Οι πρόσφυγες αναζητούν τους συγγενείς τους
Οι δυσκολίες που είχαν, άλλωστε, να αντιμετωπίσουν οι πρόσφυγες μόλις έφτασαν στη νέα πατρίδα δεν ήταν λίγες καθώς αρχικά αναζητούσαν τους δικούς τους ανθρώπους και τους συγγενείς του ενώ παράλληλα έπρεπε να βρουν στέγη, φαγητό και κατάλληλες συνθήκες για να ζήσουν. Αγγελίες, μέσω των οποίων οι πρόσφυγες αναζητούσαν τους συγγενείς τους, δημοσίευε η εφημερίδα των Βαλκανίων. «Η Βασιλική Κωνσταντίνου Χ”Μιχαήλ ευρίσκεται εις Καλαμαριάν Θεσσαλονίκης με όλην την οικογένειάν της υγιής και ζητεί τον υιόν της Παύλον Κωνσταντίνου Χ”Μιχαήλ» έγραφε η εφημερίδα στις 12 Σεπτεμβρίου 1922 και συμπλήρωνε: «Η Ζωίτσα Δημ. Οικονόμου μετά της κόρης της Ειρήνης και τεσσάρων μικρών, ευρίσκεται εις Καλαμαρίαν Θεσσαλονίκης και ζητούν τα πρόσωπα Θεοδόσιον, Χρήστον, Χρύσα Οικονόμου μετά του συζύγου της Αρίστου, Ελένην Οικονόμου και Νικόλαον Στυλίδην».
Οι συνθήκες ζωής στη νέα πατρίδα
Ο Δημήτρης Μουνδρουβάνος από την Αρτάκη, που εγκαταστάθηκε στα Σήμαντρα της Χαλκιδικής, αναφέρει ότι «οι συνθήκες ζωής στην αρχή ήταν πολύ άσχημες. Στην Τούμπα έμεναν μέσα σε θαλάμους περίπου τριάντα οικογένειες μαζί. Αργότερα οι οικογένειες διάλεγαν σε ποια χωριά ήθελαν να εγκατασταθούν μόνιμα και μετακινούνταν εκεί».
His own family settled first in moudania And then in simandra, While people were now forced to engage in agriculture as the state gave oxen to the refugees so that they could begin to adapt to the new reality.
Giorgos Karabelas from Vori tou Marmaras arrived in 1922 at the port of Thessaloniki and stayed for a while near the White Tower, while he was then transferred to Aretsou, where he stayed for quite some time in tents and makeshift huts. The conditions were adverse as people were exposed to extreme weather conditions. Gradually, improvised living spaces were created until 1932 when houses began to be built through the bonds.
Mr. Karabelas reports that his family was not given a lot, while when they took out a loan they were given 17 bonds and thus they got a house.
"I want my mom, my mom..."
Τη μητέρα της θυμάται να ζητάει επίμονα η Φωτεινή Μερτζεμέκη από το Αξάρι της Μικράς Ασίας, που ήρθε με τις αδελφές της και τη θεία της στην Αθήνα. Η μητέρα της είχε μείνει πίσω μαζί με την υπόλοιπη οικογένεια από την οποία, όπως λέει η ίδια, «δεν γλίτωσε κανείς». «Εγώ όλη τη νύχτα έκλαιγα: “τη μαμά μου θέλω, τη μαμά μου”, έλεγα… Οι αδελφές μου είχαν ένα τσουβάλι άχυρα γιομάτο σε στρωματάκια, εκεί απάνω με κοιμίζανε και “σκασε πια” μού λέγανε, ακόμα το θυμάμαι. “Μην κλαις”… μού λέαν “θα ρθει η μαμά σου, θα ρθει η μαμά σου|, περίμενα εγώ. Ύστερα τι να με κάνουνε εμένα; με ‘βάλαν στο ορφανοτροφείο. Οι αδελφές μου δούλευαν στο νοσοκομείο, εκεί μένανε εκεί δουλεύανε και κάθε Κυριακή ερχούνταν στο ορφανοτροφείο…», αφηγείται. Κάποια χρόνια αργότερα, όπως λέει, η αδελφή της παντρεύτηκε και την πήρε μαζί της.
As for the situation the refugees found in the places where they settled, Aristotle Roditis from the Maneuvers of Asia Minor speaks of incidents of racism by the locals. He characteristically mentions the phrase that was said at that time: "don't cry, my child, we will give you to the refugee to eat you...".
Some later visited the areas they abandoned.
Of the people who left their homeland with the Asia Minor catastrophe, many were those who believed that they would return permanently, even though this never happened. There were, however, also those who traveled back to the villages from which they were uprooted and found - or did not find - their homes and familiar places. When asked what they consider homeland, opinions are again divided...
«Στην αρχή, όταν ήρθαμε, ελέαμε θα γυρίσουμε πίσω, αλλά όταν πέρασαν χρόνια καταλάβαμε ότι θα μείνουμε εδώ πέρα κι έτσι», λέει η Φωτεινή Τολούδη – Κοσμά που από την Απολλωνιάδα της Μικράς Ασίας έφτασε στους Πύργους Εορδαίας και μετά στο Αμύνταιο. Η ίδια δηλώνει ότι πεθύμησε την πατρίδα της και σχολιάζει: «πώς δεν την αποθύμησα. Πατρίδα, είναι δυνατόν εκεί που γεννήθηκες να μην την αποθυμάς; Αλλά ευτυχώς κάναμε ένα ταξίδι, μας έδωσε ο Θεός την υγειά μας και πήγα τελευταία το 1986 μαζί με τον άντρα μου και το γιο μου. Πήγαμε, γυρίσαμε, χάρηκα… μας φέρθηκαν οι Τούρκοι πολύ ωραία. Γνώρισα το σπίτι μας, το είχανε χαλασμένο και το ξαναχτίσανε».
The areas where they lived in the first years of their lives were visited much later by Dimitris Simitopoulos, who went to Smyrna seven times and to Aydini three times, as well as Dimitris Moundrouvanos, who went back to Artaki twice.
On the contrary, Anastasia Smyrnaiou from Ikonio, Paria Parasidou from Sparta Ikonio and Eleni Gavriilidou from Gialandsik never visited the places they left behind. Ms. Parasidou, in fact, considers Thessaloniki as her homeland because she lived longer and had a better life there, while Fotini Mertzemeni agrees, saying: “where you live, there you are your homeland.”
The testimonies of the people who abandoned Asia Minor are closed in a melodious manner by Fotini Toloudi - Kosma from Apollonia, who sings in front of the researchers of the Historical Archive of Refugee Hellenism: "How should I begin, my light to mourn, how should I recount, my infinite sufferings, and my sufferings, to tell you...".
Δύσκολες στιγμές για όσους αναγκάστηκαν να αφήσουν πίσω τα πάντα. Η ιστορία τους μας θυμίζει πολλά. Ας μην ξεχνάμε τι έγινε.
Δύσκολο θέμα. Πόσοι άνθρωποι αναγκάστηκαν να ξαναχτίσουν από το μηδέν, με τόσες μνήμες. Δεν φαντάζομαι τι πέρασαν.
Πάλι με τα ίδια. Η ζωή στη ‘νέα πατρίδα’ λέει. Ναι, καλά. Στα απολυμαντίρια. Κανέννας δεν λέει όλη τη αλήθια. Άλλα κρύβονται πίσω από τούτα.
Πάλι τα ίδια, με τους ξεριζωμούς; Τυχαίο που τα θυμούνται τώρα, μήπως για να ξεχάσουμε αλλα πράγματα; Υπάρχη σκοπιμότητα!
πάντα με προβληματίζουν αυτές οι ιστορίες. φαντάζομαι πόσα τράβηξαν για να χτίσουν πάλι τη ζωή τους.
ρε φίλε, σκέψου τι πέρασαν οι άνθρωποι όταν έφτασαν εδώ. φρίκη, ρε. και στην καλαμαριά κιόλας.
Μόλις έφτασαν, τους υποδέχτηκαν με ‘θερμή’ περιποίηση. Απολυμάνσεις, κουρέματα… Νόμιζαν πήγαιναν σε πάρτι, αλλά ήταν απλά η προσγείωση στην ‘εδώ’.
re si ti skliro pou perasane oloi oi dikoi mas otan irthan apo ekei mia allh istoria
τι βάσανα τράβηξαν αυτοί οι άνθρωποι! ακόμη κι η άφιξη, μία τραγωδία. σκέφτομαι πόσο άλλαξαν όλα για αυτούς.
ma kala ti traviksan oi kaimenoi otan tous eferan stin xeni gura aftoi oi prosfyges