January 1991. Border. Northern Epirus refugees are entering Greece in waves. The taped dialogue that follows is from that time and took place at the Tsamantas border post.
– What is your name?
– Zachos. Zachos Bolanos.
– Where are you from?
– All of us here that you see are from Himara. They are also from the villages around, but Himara gathers them too. We are Christians. All the names. Anestides and Iraklides and Thomades. Things like that… 300 of us left Himara.
– All together?
-With tourmas - tourmas.
– And how did you decide?
– We learned that the wires were opened and the watchtower is not blocking you.
– How did you come to Greece?
– Εβάδιζε ο κόσμος με την αράδα. Ασυνεννόητα, χωρίς να παρθούμε χαμπέρι. Τράβαγε δώθε, άλλος με το ποδάρι, άλλος με το μοτόρι. Στα βουνά επατούσαμε το χιόνι μέρα – βράδυ. Ο ένας επατούσε στα βήματα του άλλου. Εγώ μέσα από την Χιμάρα έχω κινήσει η ώρα 2 τη βραδέα με το μοτόρι ενανού ξαδέρφου. Με πήγε 3 ώρες αλάργο έξω από τη Χιμάρα παρ’ έδρα. Εβάδισα μακριά με άλλους. Εχαλεύαμε πέρασμα. Επεράσαμε τα σύνορα τα αλβανικά 1.30 τα μεσάνυχτα. Και που ήρθαμε στα ελληνικά, υποχρεωθήκαμε ν’ ανάψουμε στιά γιατί εκουραστήκαμε. Την ώρα που έπεσε το πρωί εσηκωθήκαμε. Εβαδίσαμε πάλι και πέσαμε στην ελληνική σκοπιά.
– Did you see the Greek soldiers who were on the mountain?
– I don't torture them.
-How do you see things now that you have arrived in Greece?
– This is how I see it… Let's say, midnight of St. Andrew's Day with noon of April. Here and there. This is how I see it.
– You know from the holidays. Did you believe that?
– Well, yes. We trusted them in Himara because our mother and father trusted them. Our grandmother and grandfather trusted them…
– What work did you do in Himara?
– Shepherd.
The conversation with shepherd Zachos Bolanos from Himara doesn't just take us back a few months, to the refugee wave of the great flight from Albania. In fact, it takes us much further back. To ancient Greece!
The syntax and grammatical types (motori) would make a philologist smile triumphantly. Key words in the speech of the Chimaerion shepherd have the meaning they had for the ancients and which we have forgotten. Some examples and the interpretation, as given by the Dictionary of Ioannis Stamatakos:
* Χαλεύω = ζητώ, αναζητώ, ψάχνω. (Εκ της λέξεως χαλή ή χηλή = παλάμη, οιονεί ανοίγω την παλάμην, ίνα λάβω κάτι.) * Βασάνω = παρατηρώ με λεπτομέρεια. ( Εκ της λ. βάσανος = λεπτομερειακή εξέτασις.) Μ’ αυτή την έννοια χρησιμοποιείται σήμερα μόνο από τις θετικές επιστήμες (και από τους… «αλβανούς» Βορειοηπειρώτες). * Κοκκεύω = δέρνω κάποιον ανηλεώς, τον τσακίζω στο ξύλο. * Στιά = η εστία, το μέρος του σπιτιού που ανάβουν φωτιά. (Η Εστία, αρχέγονη θεά, θυγατέρα του Κρόνου και της Ρέας, ήταν «η προστάτις της οικογενειακής εστίας, του οίκου, της οικογένειας».)
But the hungry people of Northern Epirus not only retain words in their vocabulary that we "fed" have long forgotten. They have also shed their blood for Greece...
Excerpt from Nikos Nikitidis' book "Generations of Refugees"
Θυμάμαι σαν τώρα εκείνη την εποχή. Πόσοι άνθρωποι πέρασαν τα σύνορα τότε! Συγκλονιστικό.
Αυτές οι ιστορίες του ’91 είναι συγκλονιστικές. Φαντάσου την αγωνία αυτών των ανθρώπων που περνούσαν τα σύνορα τότε…
Ρε συ, πόσες ιστορίες κρύβουν αυτά τα σύνορα! Ο Ζάχος, ένας από τους πολλούς.
Να τα θυμόμαστε αυτά. Μια ολόκληρη γενιά δοκιμάστηκε στα σύνορα τότε. Πραγματικά απίστευτα πράγματα.
Απίστευτο τι βίωναν οι άνθρωποι τότε! Ο Ζάχος Μπολάνος, μια ιστορία προσφυγιάς. Συγκλονιστικό.
Απίστευτο! Πόσο συγκινητικές ήταν εκείνες οι στιγμές στα σύνορα. Μια ολόκληρη εποχή συμπυκνωμένη σε διάλογο.
Ιστορία ζωντανή! Πόσους Ζάχους Μπολάνους έχουμε ξεχάσει, άραγε;
Θυμάμαι σαν χθες τις εικόνες από τα σύνορα. Συγκλονιστικό. Τι τράβηξαν οι Βορειοηπειρώτες.
Συγκλονιστικό! Θυμάμαι τις εικόνες. Πόσα πέρασαν και ακόμα περνούν αυτοί οι άνθρωποι.
Απίστευτο! Τι εποχές τότε, πόσοι άνθρωποι πέρασαν τόσα για να φτάσουν εδώ. Συγκινητικό.