Η Χιμάρα, η αρχαία Χίμαιρα, υπήρξε μία από τις πιο σημαντικές πόλεις της Χαονίας, ενός από τα κράτη της αρχαίας Ηπείρου που άρχιζε από τα νότια της Αυλώνας και έφθανε προς νότο μέχρι τον ποταμό Καλαμά. Άλλες πόλεις της αρχαίας Χαονίας ήσαν το Ωρικόν, η Παλαίστη, η Μαιάνδρεια, η Φοινίκη, το Βουθρωτό κ.α.

Το όνομα της Χίμαιρας προέρχεται από το μυθικό τέρας την Χίμαιρα που εφόνευσε ο Βελλεροφόντης, αργότερα το όνομα της πόλης παρεφθάρη από Χίμαιρα σε Χιμάρα, στα δε τελευταία Βυζαντινά χρόνια εμφανίζεται η γραφή Χειμάρρα όταν εσφαλμένα θεωρήθηκε πως η ετυμολογία της λέξης προέρχεται από τον χείμαρρο. Και οι δύο γραφές λοιπόν ΧΙΜΑΡΑ και ΧΕΙΜΑΡΡΑ πρέπει να θεωρούνται σωστές.

Στην Παλαιά Χιμάρα, στο Κάστρο συνυπάρχουν μνημεία και αρχιτεκτονικά στοιχεία που καλύπτουν διαχρονικά μία ασταμάτητη παρουσία άνω των 3000 ετών, σε μερικά σημεία το κατώτερο και παλαιότερο τμήμα των τειχών αποτελείται από εξαιρετικά επιμελώς τετραγωνισμένους μεγάλιθους που ανάγονται στην δεύτερη χιλιετία π.Χ. Το δε ερειπωμένο σήμερα επισκοπικό μέγαρο είναι κτισμένο πάνω στα ερείπια ναού του Απόλλωνα, εκεί βρέθηκε και η αρχαιοελληνική επιγραφή ΦΟΙΒΟΣ ΑΠΟΛΛΩΝ ΧΙΜΑΙΡΑΝ ΕΠΟΛΙΣΕΝ δηλαδή: Ο Φοίβος Απόλλων ίδρυσε την πόλη της Χίμαιρας.

Όπως γράφει ο Θουκυδίδης, οι Χάονες ήσαν λαός αβασίλευτος όπου κυβερνούσαν δύο άρχοντες πού εκλέγοντο κάθε χρόνο και πού προήρχοντο από το αρχαίο βασιλικό γένος τα προνόμια του οποίου είχαν περιορισθεί. Στην διάρκεια του Μεσσηνιακού πολέμου, τον 7 αιώνα π.Χ. φθάνουν Σπαρτιάτες στην Χιμάρα κάτι που σηματοδοτεί την έναρξη μίας σχέσης και συγγένειας ανάμεσα στις δύο αυτές περιοχές. Αυτήν την σχέση θα την δούμε πολ λές φορές στον ρου της ιστορίας κάτι που έχει δημιουργήσει μία παράδοση κοινής καταγωγής και πολλά κοινά χαρακτηριστικά. Εξ’ άλλου οι λαοί και των δύο περιοχών έχουν κοινή και απώτερη δωρική καταγωγή, πάρα πολλά στοιχεία της αρχαίας δωρικής σώζονται ακόμα στην τοπική διάλεκτο της Χιμάρας.

Η Χαονία τον 5ον π.Χ. αιώνα λαμβάνει μέρος στον Πελοποννησιακό πόλεμο, στο πλευρό των Σπαρτιατών όπως και όλη η Ηπειρος με εξαίρεση την Αμβρακία. Τότε εξεστράτευσε με τους άρχοντες της Φώτιο και Νικάνορα εναντίον των Ακαρνάνων. Η εκστρατεία απέτυχε και από το σημείο αυτό αρχίζει η παρακμή της Χαονίας και η άνοδος σε ηγέτιδα δύναμη της περιοχής, των Μολοσσών. Αργότερα επί Βασιλιά των Μολοσσών Νεοπτόλεμου δημιουργείται η ομοσπονδία των Ηπειρωτών με έναν εκ των τριών στρατηγών να είναι Χάων.

Οι Ρωμαίοι αποβιβάζονται και κατακτούν την Ηπειρο, η εκδίκηση τους για τις νίκες του Βασιλιά Πύρρου είναι φοβερή, οι περισσότερες Ηπειρωτικές πόλεις καταστρέφονται και πολλοί Ηπειρώτες πωλούνται δούλοι. Αργότερα η Ηπειρος θα γνωρίσει τις καταστροφές από τις βαρβαρικές επιδρομές των Γότθων, Ούννων, Οστρογότθων και Σλάβων. Στα Βυζαντινά χρόνια ο Ιουστινιανός ανακαινίζει και ενισχύει το κάστρο της Χιμάρας όπου και δημιουργείται έδρα επισκοπής, όμως οι επιδρομές και οι καταστροφές θα συνεχισθούν από τους Σαρακηνούς, Βούλγαρους, Σταυροφόρους, Σέρβους και Τούρκους.

To 1403 ο Κάρολος, βασιλεύς της Νεαπόλεως, αποβιβάζεται στην παραλία της Χιμάρας και απωθεί τους Αλβανόφωνους προς τα βόρεια. Λίγα χρόνια αργότερα οι Χιμαριώτες υπό την αρχηγία του άρχοντα Γεώργιου Στρέσιου, προσωπικού φίλου του Γεώργιου Καστριώτη, προσπαθεί να σταματήσει την κατάκτηση της Ηπείρου από τους Οθωμανούς. Μετά την πτώση της Κρούγιας η μόνη ελεύθερη περιοχή σε όλη την Ήπειρο μένει η Χιμάρα, αυτοδιοίκητη κάτω από την προστασία της Βενετικής Δημοκρατίας. Το 1473 οι Χιμαριώτες με αρχηγό τον Βλάση εκστρατεύουν κατά των Τούρκων και με Βενετική βοήθεια κυριεύουν το φρούριο του Σοποτού (σημερινό Μπόρσι) και φθάνουν από την Αυλώνα ως την Σαγιάδα. Προδίδονται όμως από τους Βενετούς που συνάπτουν χωριστή συνθήκη ειρήνης με τους Τούρκους. Το 1481 οι Χιμαριώτες επαναστατούν κατά των Τούρκων υπό την ηγεσία του Κορκόδειλου Κλαδά και του γιου του Σκεντέρμπεη Ιωάννη Καστριώτη, με την βοήθεια του βασιλέα της Νεάπολης απελευθερώνονται και με διοικητή τον Ιωάννη Καστριώτη επιβάλλουν φόρο υποτέλειας στον Τούρκο διοικητή της Αυλώνας. Δέκα χρόνια κρατάει η ανεξαρτησία της Χιμάρας αλλά στην συνέχεια υποτάσσεται στον στρατό του σουλτάνου Βαγιαζήτ, αρχίζει ο εξισλαμισμός των μεσόγειων χωριών. Ένας από τους εξισλαμισμένους από την Παλάσα φθάνει στο αξίωμα του Πασά της Αυλώνας με το όνομα Λιάζ Πασάς. Τότε γενικεύεται η προσπάθεια του εξισλαμισμού, οι Χιμαριώτες αντιστέκονται απεγνωσμένα και τελικά επιτυγχάνουν την σύναψη ειρήνης αναγνωρίζοντας την Τουρκική επικυριαρχία αλλά με εξαιρετικά προνόμια. Τριάντα τρία χωριά της Χιμά ρας με ελληνική εθνική συνείδηση δημιουργούν την Αυτόνομη Συμπολιτεία των Κεραυνίων, αυτοδιοικούμενη, απαλλαγμένη από κάθε είδους φορολογία, από την στρατολόγηση, με τοπικό σύστημα δικαιοσύνης, με δικαίωμα οπλοφορίας σε όλη την Ηπειρο. Αυτά τα προνόμια η Χιμάρα τα κράτησε για αιώνες.

Παρ' όλα τα προνόμια και την ουσιαστική αυτονομία που η Χιμάρα απέκτησε, συνέχισε σε όλην την διάρκεια της Τουρκοκρατίας να αγωνίζεται κατά των Τούρκων. Δεν υπάρχει εξέγερση, πόλεμος, επανάσταση στην οποία η Χιμάρα να αρνήθηκε να πάρει μέρος.

Στην δεκαετία του 1770 φθάνει και στην Χιμάρα ο Κοσμάς ο Αιτωλός, συνιστά στους κατοίκους να κτίσουν σχολεία και όχι τόσες εκκλησίες. Η Χιμάρα είχε τότε πάρα πολλές εκκλησίες, μία για κάθε άγιο. Οι Χιμαριώτες ακούνε τις προτροπές του Κοσμά και κτίζουν το σχολείο που θα γινόταν ξακουστό, την Ακροκεραύνια σχολή Χιμάρας, δίπλα στο σχολείο κτίζουν και έναν μεγάλο και λαμπρό ναό, τους Αγίους Πάντες, όπου τιμάται η μνήμη όλων των αγίων μαζί. Την ίδια εποχή κτίζονται σχολεία και στα χωριά Βούνο, Δρυμάδες, Κηπαρό, Πικέρνι, Αγιο Βασίλειο και Λυκούρεσι. Πλούσιοι Χιμαριώτες ευεργετούν τον τόπον τους και διαθέτουν τα χρήματα για την συντήρηση των σχολείων.

Μετά έρχονται τα χρόνια που βασιλεύει στα Ιωάννινα ο Αλή Πασάς, δύσκολα χρόνια, ο Αλή Πασάς προσπαθεί με κάθε τρόπο να κατακτήσει την Χιμάρα, την περιζώνει όλο και πιο σφιχτά, καταλαμβάνει και καταστρέφει χωριά της Χιμάρας, στέλνει τους κατοίκους εξόριστους στην Σαλαώρα, κοντά στην Αρ τα, κτίζει το κάστρο στον Πάνορμο, στην θέση ερειπίων προηγούμενου κάστρου και μοναστηριού, για να ελέγξει τους Χιμαριώτες. Το 1821 ξεσπά η Ελληνική επανάσταση, οι Χιμαριώτες πρωτοστατούν παντού, ο Αθανάσιος Χιμαριώτης με τον Υψηλάντη στην Μολδαβία, ο Σπυρομήλιος στον Βάλτο, στο Μεσολόγγι, στο Φάληρο, άλλοι περίφημοι αγωνιστές τότε αναδείχθηκαν οι Γκιόκας, Δημητρίου, Χαρίσης, Νέστος, Ζάχος, Δήμας, Γκορέτσης, Δούκας.

Στις 5 Νοεμβρίου 1912 ο Χιμαριώτης ταγματάρχης Σπύρος Σπυρομήλιος επικεφαλής δύναμης Χιμαριωτών εθελοντών και Κρητών χωροφυλάκων απελευθερώνει με απόβαση την Χιμάρα, τις επόμενες μέρες θα απε λευθερώσει όλην την επαρχία από τον Οθωμανικό ζυγό. Το 1914, στις 9 Φεβρουαρίου οι Χιμαριώτες αντιδρούν στα σχέδια των Μεγάλων δυνάμεων να περιληφθεί εντός των συνόρων του Αλβανικού κράτους, μέχρι το 1921 βρίσκουμε διαδοχικά την Χιμάρα αυτόνομη, με Ελληνική Διοίκηση, Ιταλική στρατιωτική κατοχή και ξανά αυτόνομη.

Κατά την διάρκεια του Ελληνοιταλικού πολέμου 1940-41 στην περιοχή της Χιμάρας δίδονται σημαν τικές μάχες, στις 22 Δεκεμβρίου 1940 ο Ελληνικός στρατός μπαίνει στην Χιμάρα όπου οι κάτοικοι τον υποδέχθηκαν με ενθουσιώδεις πανηγυρισμούς. Το 1945 οι Χιμαριώτες αρνούνται να λάβουν μέρος στο δημοψήφισμα για την νομιμοποίηση του καθεστώτος του Ενβέρ Χότζα, τότε συνελήφθησαν πολλοί κάτοικοι, ο δε πρωτεργάτης της κίνησης Ανδρέας Δήμας θάφτηκε ζωντανός. Το καθεστώς τότε έκλεισε το Ελληνικό σχολείο, την Ακροκεραύνια σχο λή και αφαίρεσε από τους Χιμαριώτες κάθε μειονοτικό δικαίωμα.