Στη διάρκεια των τεσσάρων αιώνων της οθωμανικής κυριαρχίας στα Βαλκάνια, πολλοί Έλληνες αλλά και άλλοι πολεμιστές από τα Βαλκάνια, βρήκαν καταφύγιο και υπηρέτησαν σε μεγάλους αριθμούς στις γειτονικές χριστιανικές δυνάμεις. Για παράδειγμα, μονάδες Ελλήνων και Χριστιανών Αλβανών υπηρέτησαν τη Βενετία και την Ισπανία στα Βαλκάνια και την Ιταλία, λίγο μετά την πτώση του Βυζαντίου. Κατά τη διάρκεια των τουρκοβενετικών πολέμων του 150υ αιώνα, μεγάλοι αριθμοί στρατιωτών που είχαν υπηρετήσει στα τελευταία χριστιανικά κράτη στα Βαλκάνια, εντάχθηκαν στην υπηρεσία των βενετικών κτήσεων στην Ελλάδα και τη Δαλματία. Γνωστοί στα ιταλικά ως στραντιότι (stradioti), από τον ελληνικό όρο στρατιώτης, ήταν δυνάμεις ελαφρών ιππέων, που χρησιμοποιούσαν ως όπλα λόγχη, μακριά σπάθα και κεφαλοθραύστες και των οποίων η "στολή" ήταν ένα μίγμα ανατολίτικου και βυζαντινού εξοπλισμού.
Καθόλη τη διάρκεια του 16oυ αιώνα, οι στραντιότι υπηρέτησαν στους στρατούς της Βενετίας, της Γένοβας, της Γαλλίας, της Αγγλίας και της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, Η Νεάπολη, τόσο κάτω από τον ισπανικό κλάδο των Αψθούργων όσο και κάτω από τους Βουρθώνους, παρέμεινε άλλο ένα κέντρο στρατιωτικής δραστηριότητας αλλά και εποίκισης από βαλκανικούς πληθυσμούς της διασποράς.
H Χιμάρα και η περιοχή της βρίσκεται στους πρόποδες των Ακροκεραυνίων, στα βορειοδυτικά άκρα του εθνικού μας Χώρου. Τόπος άγονος που έγινε με τη δουλειά των κατοίκων του εύφορος, τόπος που συμμετέχει στην εθνική ύπαρξη του ελληνισμού από τα πρώτα ιστορικά χρόνια. Από τότε που η πελασγική ζωτικότητα και η κρητομυκηναϊκή κληρονομιά θεμελίωναν το οικοδόμημα του ελληνικού πολιτισμού.
Ο χώρος της Χιμάρας είναι τόπος εγκατάστασης των Χαόνων, μιας πελασγικής φυλής που κατοίκησε σ’ όλη την Παραδριατική Ήπειρο απ’ τον Κάλαμο ως τον Αυλώνα, δίδοντας το όνομά της στην περιοχή (Χαονία). Σήμερα περιοχή Χιμάρας θεωρείται η Β.Δ. του Δελβίνου (με όριο τον ποταμό Καλεσιώτη) και Ν. του Αυλώνος (με όριο τα Ακροκεραύνια όρη) περιοχή και ειδικότερα επτά χωριών πού κράτησαν αδιάσπαστη την συνείδηση της ιστορικής ελληνικής συνέχειας: Χιμάρα, Δρυμάδες, Παλάσα (τα οποία παραμένουν ελληνόφωνα), Βούνο, Πήλιουρι, Κηπαρό και Κούδεσι.
Η ορθή γραφή της Χιμάρας, ως προερχόμενη από την θεότητα των καταιγίδων, του χειμώνα και των αστραπόβροντων Χίμαιρα είναι με γιώτα και ένα ρο, κι όχι με ει και δύο ρ ( Χειμάρρα) καθώς δεν προέρχεται όπως νομιζόταν από τη θέση της μεταξύ δύο χειμάρρων. Στον χώρο της υπήρχε άλλωστε η αρχαία πόλη Χίμαιρα. Η αναφορά της ηπειρωτικής Χιμάρας βρίσκεται για πρώτη φορά στον Συρακούσιο ποιητή Θεοδωρίδα. Επιτύμβιο επίγραμμα της Ελλην. Ανθολογίας (7, 529) αναφέρει:
Η παλικαριά τον άντρα στον ουρανό και στον Άδη τον φέρνει. Έτσι και τον γιο του Σώσανδρου, το Δωρόθεο, μες τη φωτιά το ρίχνει. Γιατί, ζητώντας λεύτερη στην Φθία μέρα, καραβοτσακίστηκε ανάμεσα στους Σηκούς και στη Χιμάρα.
Ο Μ. Δένδιας εξηγεί πώς Σηκοί είναι το Sicum, σημερινό Σεμπενίκο της Δαλματίας. Χιμάρα δε η γνωστή. (Απουλία και Χιμάρα, Αθήνα, 38, 1927).
Η Χιμάρα, μια επαρχία της Χαονίας, πολύ νωρίς παρουσίασε τα εθνικά δημοκρατικά χαρακτηριστικά του λαού μας. Γράφει ο Θουκυδίδης πώς οι Χάονες, λαός αβασίλευτος, εκυβερνώντο από δύο άρχοντες που εκλέγονταν κάθε χρόνο και προήρχοντο από το αρχαίο βασιλικό γένος του οποίου τα προνόμια είχαν περιοριστεί στην ηγεσία της φυλής αλλά με αιρετούς αντιπροσώπους (Θουκ. Β 68-91 και Β 80,5).
Ποια ευγνωμοσύνη οφείλει, πρέπει να οφείλει, ο Ελληνισμός ολόκληρος εις τον δόλιο αλλά και κωμικό ψευδοκαίσαρα της Ρώμης, διότι με την άτιμη ενάντια στην πατρίδα μας επίθεση του, του έδωσε την ευκαιρία να γνωρίσει χθές την άφθαστη χαρά της αναγγελίας της εισόδου του απελευθερωτικού Ελληνικού στρατού στην Ιστορική και προσφιλή σε κάθε Ελληνική καρδιά Χειμάρρα.
Μέσα εις την όλην ιστορίαν της Ηπείρου, η οποία, διά μέσου μακρών αιώνων και χιλιετιών , είναι μια ιστροία υπερήφανου ακραιφνούς Ελληνισμού, περιπετειών, δοκιμασιών, αγώνων και θυσιών, η Ελληνικώτατη Χειμάρρα κατέχει εντελώς εξέχουσα θέση. Δέν έδωσε η Ήπειρος αυτή εις την Ελληνική Ιστορία μόνο υπέροχους πολεμιστές, των οποίων η γενναιότητα και η αυταπάρνηση μένουν ως μεγάλα παραδείγματα για όλες τις επιούσιες Ελληνικές γενιές έδωσε και τόσους μεγάλους ευεργέτες, όσους ίσως καμία άλλη Ελληνική περιοχή, και μεγάλους του γένους διδασκάλους και επιστήμονες, τιμήσαντας την Ελληνική επιστήμη. Τα ονόματα των Ζαππών και του Αρσάκη, του Τόσιτσα και του Μπάγκα , του Σίνα και του Αβέρωφ, του Ζωσιμά και του Στουρνάρα, τα ονόματα των μεγάλων διδασκάλων Πηγά και Μπαλάνου, Γορδίου και Κοσμά, δεν θα τα λησμονήσει ποτέ η ΕλληνικήΙστορία. Μέσα εις τα θαυμάσια εκπαιδευτήρια, τα οποία εις όλες τας πόλεις και τας πολίχνας της Ηπείρου έκτιζαν οι μεγάλοι αυτοί, ευεργέται, εδίδασκον ακόμη και κατά τους σκοτεινούς της δουλείας αιώνες οι μεγάλοι αυτοί διδάσκαλοι και συντηρούν και κρατούν τον εθνικό φρόνημα του πληθυσμού δια της Ελληνικής Παιδείας.
(σελ. 15-23 , 58-74, 82-84 του χειρογράφου, γραφθέντα το1983)
Ο πατέρας μου είχε τρία παιδιά , τον Όθωνα , Παναγιώτην και εγώ ο Αναστάσιος, είχε και ένα μεγαλήτερον της κλάσεως 1921, (1) ο οποίος εφονεύτηκε εις τον πόλεμο τον Μικρασιατικόν εις την Προύσα της Μικράς Ασίας ,η δε οικογενειά μας αποσχολείτο με γεωργία και κτηνοτροφεία ,είχαμε 450-500 γιδοπρόβατα. Και το 1940-41 τα εγκαταλίψαμε όλα διότι επήγαμε στρατιώτες και οι τρείς ,εγώ έφυγα πρώτος εις τας 28-10-40, καθώς και ο Παναγιώτης ,ο δε Όθωνας ο οποίος ήταν και μεγαλήτερος έφηγε και αυτός μετά λίγες ημέρες.
Eγώ παρουσιάστηκα αυθημερόν εις το 6ον σύνταγμα της Κορίνθου ,εκεί όπου είχα εκπαιδευτεί .Ο Παναγιώτης εις το σύνταγμα Ευζώνων εις το Μεσολόγγι και ο Όθωνας εις τα Γιάννενα ως νοσοκόμος (2) ,ο οποίος ήταν δευτέρα σειρά εφεδρίας.
Ο θάνατος του Σπυρομίλιου, του γνωστού απο τον επάξιο τίτλο “Αρχηγού της Χειμάρρας”, στερεί όχι μόνο την Ήπειρο, αλλά και τον Ελληνισμό ολόκληρο μιας εξαιρετικής φυσιογνωμίας. Ο Σπυρομίλιος είχεν εν συνδυασμώ τα προτερήματα Ομηρικού ήρωος, γεννημένου να είναι “αρχηγός” και ταυτοχρόνως μιαν αγαθοποιόν και ηθοπλαστικήν δύναμιν απαράμιλλον. Διέπρεπεν εν πολέμω και εν ειρήνη. Παντού όπου μύριζε μπαρούτι ο Σπυρομίλιος εις την πρώτην γραμμήν, εις τους προ του 1912 ατυχείς πολέμους μας, εις τον Μακεδονικόν αγώνα, εις τους Ηπειρωτικούς αγώνας, αποκομίσας εξ αυτών τραύματα τραύματα και τα επακόλουθα των κακουχιών, αι οποίαι τον έφεραν πρόωρα, σχετικώς, εις τον τάφον. Εν ειρήνη δε, περιβεβλημένος την αντιπαθητικήν στολήν του “σταυρωτή” ως Μοίραρχος, άφησε παντού ανεξαλείπτους αναμνήσεις λατρείας και αγάπης, οχι ως διώκτης των κακοποιών, αλλά ως ηθοπλάστης, ως αγαθοποιός δύναμις, μετατρέπων τους κακοποιούς εις καλούς πολίτας δια της σαγινευτικώς παραινετικής πειθούς, δια του παραδείγματός του, της ακτινοβόλου καλωσύνης και αρετής. Ο Σπύρομιλιος ως Μοίραρχος, είχε κατι του πολιτισμένου Άγγλου “αντμινιστραίητορ”, αυτός ο μη πατήσας τον πόδα του εις ξένην γήν, παρά μόνον εις τα τελευταία του χρόνια, που ήλθεν α υ τ ό κ λ η τ ο ς εις την διάσκεψιν της Ειρήνης, δια να υποστηρίξη τα δίκαια της Χειμάρρας.
